tyt. SınıfTarih
İslamiyet Öncesi Türk Devletleri — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Türk devletlerinde boy federasyonu ve kağanlık geleneğini açıklar.
- Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurları dönemsel olarak sıralar ve karşılaştırır.
- Orhun Yazıtları'nın hangi yüzyılda yazıldığını ve neden temel kaynak sayıldığını belirtir.
- Uygurların yerleşik hayata geçmesinin ne tür sonuçlar doğurduğunu açıklar.
- Türk adının hangi devletle birlikte devlet adı olarak kullanılmaya başlandığını söyler.
- Kavimler Göçü ile Roma kuruluşu arasındaki ilişkiyi nedensellik üzerinden değerlendirir.
Önemli noktalar
- Türk devletleri birden çok boyun birleşmesiyle kurulmuş federasyonlar biçimindedir.
- Hükümdarlar kağan unvanını taşımıştır ve bu unvan Türk devletlerinde ortak bir gelenektir.
- Töre, Türk devletlerinde temel hukuk kaynağıdır ve yazıya geçmemiştir.
- Asya Hunları, Türklerin bilinen en eski büyük devletidir.
- Göktürkler, adını "Türk" olarak devlet adında kullanan ilk halk olmuştur.
- Orhun Yazıtları Göktürkler tarafından yazdırılmıştır ve VIII. yüzyılda yazılmıştır.
- Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilir.
- Uygurlar, İslam dinini kabul eden ilk Türkler olarak kabul edilir.
- Kavimler Göçü, M.Ö. 1200 civarında hızlanmış ve Roma'nın M.Ö. 753'te kurulması bu hareketin sonuçlarından biri olarak değerlendirilir.
Formüller ve kurallar
- Türk devleti = boy federasyonu + hanlar kurulu + seçilen kağan
- Kağanın gücü = kurultayın (toyun) onayı + boyların desteği; bu ikisi yoksa kağan düşer
- Töre = yazıya geçmemiş, kuşaktan kuşağa aktarılan ve zorunlu sayılan kurallar bütünü
- Dönem sırası = Asya Hunları → Göktürkler → Uygurlar
- Yerleşik hayatın sonuçları = tarımın güçlenmesi + şehirleşme + yazının yaygınlaşması + ticaretin artması
- Orhun Yazıtları = Göktürkler döneminde yazılmış, Türk dilinin bilinen en eski yazılı belgeleri
- Göçebe ile yerleşik karşılaştırması = hayvancılık ↔ tarım; göçebe düzen ↔ şehir düzeni
Sık yapılan hatalar
- Orhun Yazıtları'nı Uygurlara bağlamak: Orhun Yazıtları Göktürkler tarafından yazdırılmıştır. Uygurlar ise kendi alfabelerini geliştirmiştir. İki yazı geleneği karıştırılmamalıdır.
- Türk adını devlet adı olarak kullanan halkı yanlış söylemek: Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk halk Göktürklerdir. Asya Hunları Türk adıyla kurulmamıştır.
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğunu Göktürkler sanmak: Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu Uygurlardır. Göktürkler göçebe yaşam biçimini sürdürmüştür.
- İslam'ı kabul eden ilk Türklerin Uygurlar olduğunu unutmak: Uygurlar, İslam dinini kabul eden ilk Türkler olarak kabul edilir. Bu durum, Türk devletlerinin dinî açıdan geçirdiği değişimi gösterir.
- Töreyi yazılı hukuk gibi sunmak: Töre yazılı değildir; kuşaktan kuşağa aktarılan kurallar bütünüdür. Orhun Yazıtları'nın önemi kısmen de bu geleneğin yazıya geçirilmesidir.
- Türk devletlerini tektar hükümdarlı devletler sanmak: Türk devletleri boy federasyonu biçimindeydi; kağan boyların desteğiyle seçilirdi. Bu yapı Doğu Asya'da kalmış bir gelenektir.
Hızlı tekrar ipuçları
- "Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk halk" sorusunun cevabı Göktürklerdir. Bu ifadeyi gördüğünüzde başka aday aramayın.
- Orhun Yazıtları sorusu geldiğinde önce yazıyı yazdıran halkı, sonra yüzyılı hatırlayın. Yazıtlar Göktürklere aittir ve VIII. yüzyılda yazılmıştır.
- Yerleşik hayat sorularında sonuçları sayın: tarım, şehir, yazı, ticaret. Bu dört başlık sınavda tek tek sorulur.
- Töre sorusunda "yazıya geçirilmiş" ve "aktarılmış" sözcüklerine dikkat edin; töre yazılı değildir.
- Kağan sorularında "seçilmiş" ve "kurultay" ifadeleri aranır; kağan boylar arasından seçilir ve görevini boyların rızasıyla sürdürür.
- Türklerin İslam'ı kabul etmesi sorusunu Türk-İslam devletleri konusundan ayırmayın; İslam'ı ilk kabul eden Türk topluluğu Uygurlardır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.