Anadolu Uygarlıkları

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Anadolu, İlk Çağ'ın en hareketli bölgelerinden biridir. Burada birbirinden farklı dört büyük devlet peş peşe ya da aynı anda ortaya çıkmıştır: Kuzeydoğu'da Hurri, doğuda Urartu, merkezde Hittitler ve güneydoğuda Mitanni. Bu devletler birbirleriyle savaşmış, antlaşma yapmış, ortak düşmana karşı birlikte hareket etmişlerdir. Dolayısıyla Anadolu'da yüzyıllar boyunca dış politika bir konu olmuştur.

Bu konuda dört şeyi birlikte öğreneceksiniz. Birincisi coğrafya: her devletin merkezi nerede ve hangi doğal engellerin arkasında. İkincisi yazı ve kaynak: Anadolu'dan günümüze ulaşan yazılı belgeler hangi devletlerden kalma. Üçüncüsü din: Fırtına Tanrısı inancı bölgede yaygınlaşmıştır. Dördüncüsü iletişim: bu devletler birbirleriyle sürekli mektuplaşmış, antlaşmalar imzalamış ve karşılıklı destek aranmışlardır.

Ön Bilgi: Anadolu'nun Konumu ve Kaynak Zenginliği

Anadolu, Asya ile Avrupa arasındaki kara köprüsüdür. Mezopotamya'dan gelen kervanlar ve Ege kıyısındaki limanlar arasındaki geçiş buradan geçer. Dağlık yapı, doğu-batı taşımacılığını hem zor hem de güvenli kılar; yüksek yaylalar ise hayvancılığa elverişlidir. Bu yüzden Anadolu boyunca hem ticaret hem savaş yolu olmuştur. Bir devlet Anadolu'da güçlüyse bu, kimi zaman Avrupa'yı, kimi zaman Mezopotamya'yı etkileyebilir anlamına gelir.

Kaynak açısından Anadolu, İlk Çağ için oldukça zengin bir bölgedir. Kil tabletler, taşa kazınmış yazıtlar, seramik parçaları ve mimari kalıntılar bulunabilmektedir. Ancak bulunan belge her zaman yazan devlet hakkında konuşmaz: Hattuşa'da bulunan bir mektup çoğu zaman Mısır'dan gelmiş olabilir. Bu yüzden "belgenin nereden geldiği" sorusu, "belgeyi kim yazdı" sorusundan ayrılmalıdır.

Temel Kurallar

İlk Çağ Anadolu'sunda dört devlet öne çıkar. Hurri kuzeydoğuda, Urartu doğuda, Hittitler merkezde ve Mitanni güneydoğuda kurulmuştur. Sınavda bu dört devletin konumlarını karıştırmamak, konunun temelidir.

Urartuların merkezi Van çevresidir. Merkez Tuşpa olarak da anılan bu merkez, Van Gölü çevresinde yer alır. Urartular burada taş yapı mimarisinde kayda değer eserler bırakmıştır.

Hittitler Anadolu'nun en güçlü devletlerinden biridir. Merkezleri Hattuşa'dır, bugünkü adıyla Boğazköy. Hittitler kendi yazı sistemlerini kullanmış, geniş bir antlaşma ve mektuplaşma geleneği kurmuştur.

Mitanni Kuzey Mezopotamya'da yer almış bir devlettir. Mitanni, Hattuşa ile birlikte bazı çatışmalarda aynı tarafta yer almış, bazı dönemlerde ise rakiplerle ilişki kurmuştur.

Fırtına Tanrısı, İlk Çağ Anadolu din dünyasının merkezindedir. Hittitlerde başta yer alan tanrının adı bu inançla ilişkilidir. Bu tanrının Hatti dilindeki adı da Fırtına Tanrısı olarak anılır.

Uygarlık Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, İlk Çağ Anadolu uygarlıklarını konum, merkez ve ayırt edici özellik bakımından yan yana koyar. Bu tablo "hangi devlet hangi bölgede" tipi soruların tamamını çözer.

Adım Adım Çözüm

Adım 1 — Buluntunun yerini belirleyin. Van Gölü çevresinden çıkan bir yapı Urartularla, Boğazköy çevresinden çıkan bir yazıt Hittitlerle ilişkilendirilir. Ancak bulunduğu yer yazan devleti her zaman göstermez; mektuplar çoğu zaman başka bir ülkeden gelir.

Adım 2 — Metnin diline ve yazı tipine bakın. Ana dil ya da devlet dili üzerinden yazılmış bir metin, o devletin kendisine aittir. Yabancı dilde yazılmış ve o devlete hitap eden bir metin ise o devletin bir rakibinin kaydıdır.

Adım 3 — Metnin türünü belirleyin. Antlaşma metni, mektup, vakfiye ya da katalog listesi farklı bilgiler verir. "Barış şartlarından söz eden" bir metin, o devletin dış politika kaygısını gösterir.

Adım 4 — Hükümü gerekçesiyle yazın. "Bu belge Hittitlere aittir çünkü Hatti dilinde yazılmıştır" biçiminde bir açıklama kurulur. Yalnız "Hittitlere aittir" demek yeterli değildir.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda puan kaybı çoğu zaman devletlerin merkezlerinin ve konumlarının karıştırılmasından gelir. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.

• Urartu ile Hittitlerin merkezlerini değiştirmek: Urartuların merkezi Van Gölü çevresidir ve Merkez Tuşpa adıyla anılır; Hittitlerin merkezi ise Hattuşa'dır, bugünkü adıyla Boğazköy. İki merkez de Anadolu'nun farklı bölgelerindedir.
• Hurri'yi güneydoğu devleti saymak: Hurri Kuzeydoğu Anadolu'da, Kızılırmak havzasında yer almıştır. Mitanni ise güneydoğu yönündedir.
• Mitanni'yi Mezopotamya'da görmemek: Mitanni Kuzey Mezopotamya yönünde yer alan bir devlettir; Anadolu'nun güneydoğu sınır bölgesinde konumlanmıştır.
• Anadolu devletlerini birbirinden bağımsız saymak: Bu devletler birbirleriyle antlaşma yapmış, mektuplaşmış ve ortak düşman karşısında birlikte hareket edebilmiştir. Birbirlerinden bağımsız oldukları doğru değildir.
• Fırtına Tanrısı'nı yalnız bir isim gibi görmek: Fırtına Tanrısı, İlk Çağ Anadolu din dünyasının merkezindeki tanrı adıdır ve devletler arası ilişkilerin de bir parçası olmuştur.
• Bulunulan yerin yazan devleti gösterdiğini sanmak: Hattuşa'da bulunan bir mektup Mısır'dan gelmiş olabilir. Belgenin dili ve muhatabı, yazan devleti göstermek için bulunduğu yerden daha güvenilirdir.

Özet

Anadolu, Asya ile Avrupa arasındaki konumu sayesinde İlk Çağ'ın en hareketli bölgesi olmuştur. İlk Çağ Anadolu'sunda dört büyük devlet öne çıkar: Kuzeydoğu'da Hurri, doğuda Urartu, iç Anadolu'da Hittitler ve güneydoğuda Mitanni. Urartuların merkezi Van Gölü çevresindeki Merkez Tuşpa, Hittitlerin merkezi ise Hattuşa'dır ve bugün Boğazköy adıyla bilinir. Anadolu'nun konumu, Asya ile Avrupa arasındaki kara köprüsü olmasıyla açıklanır; bu konum hem ticaret yollarını hem de çatışma hatlarını Anadolu'ya çekmiştir. Bu devletler birbirleriyle savaşmış, antlaşma yapmış ve mektuplaşmıştır. Kaynak değerlendirmesinde bulunduğu yerin tek başına yeterli olmadığı, belgenin dili ve muhatabının daha belirleyici olduğu unutulmamalıdır. Fırtına Tanrısı inancı bölgenin din dünyasının merkezini oluşturmuştur.

Ders çıkışı şu beş soruya cevap vermeyi deneyiniz: (1) İlk Çağ Anadolu'sunda hangi dört devlet öne çıkmıştır? (2) Urartu ile Hittitlerin merkezleri neresidir? (3) Anadolu'nun konumu neden önemlidir? (4) Hattuşa'da bulunan bir mektubun yazan devleti nasıl belirlenir? (5) Fırtına Tanrısı ifadesi neyi belirtir? Her cevap için bir cümlelik gerekçe yazın. Ardından bir harita üzerinde dört devletin konumunu işaretleyip aralarındaki en kısa mesafeyi tahmin etmeyi deneyin.

Ne Öğreneceğiz

İlk Çağ Anadolu'sunda kurulan Hurri, Urartu, Hittit ve Mitanni devletlerini coğrafi konumları, kuruluş biçimleri ve ayırt edici özellikleriyle karşılaştırma; Anadolu'nun ticaret ve savaş bakımından kilit konumunu değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• İlk Çağ Anadolu uygarlıklarının hangi çağda ve hangi coğrafyada yer aldığını belirtir.
• Hurri, Urartu, Hittit ve Mitanni devletlerinin merkezlerini doğru eşleştirir.
• Urartuların Van çevresindeki yerleşimi ile Hittitlerin Hattuşa merkezini karşılaştırır.
• Anadolu'nun ticaret yolları bakımından neden kilit konumda olduğunu açıklar.
• Fırtına Tanrısı kavramının İlk Çağ Anadolu din dünyasındaki yerini değerlendirir.
• Yazılı kaynakların hangi devletlerden günümüze ulaştığını ayırt eder.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Anadolu'nun ticaret bakımından önemli olmasının nedeni nedir?

1. Anadolu Asya ile Avrupa arasında bir kara köprüsüdür.
2. Kervan yolları bu bölgeden geçer.
3. Ayrıca Ege limanları ve Mezopotamya'ya giden yollar burada birleşir.

Sonuç/cevap: Asya ile Avrupa arasındaki kara köprüsü konumu

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: İlk Çağ Anadolu devletleri arasındaki ilişki nasıl tanımlanabilir?

1. Devletler birbirleriyle savaşmıştır.
2. Aynı zamanda antlaşma yapmış ve mektuplaşmıştır.
3. Ortak bir düşman karşısında birlikte hareket edebilmişlerdir.

Sonuç/cevap: Hem çatışma hem de antlaşma ve mektuplaşma içeren ilişkiler

Kendini Dene

Soru: Hattuşa'da bulunan bir mektup, Mısır'dan gelen bir elçiye verilmek üzere yazılmış bir antlaşma taslağıdır. Bu belgeyi hangi devlete ait sayarsınız?

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Belgenin bulunduğu yer ile yazan devletin aynı olmayabileceği belirtilir (5 puan). Mektubun dili incelendiğinde yazan devletin hangisi olduğunun belirlendiği yazılır (5 puan). Antlaşma taslağı olmasının iki devlet arasındaki ilişkiyi gösterdiği açıklanır (5 puan). Mektubun muhatabının Mısır olmasının yazan devleti değil muhatabı belirlediği vurgulanır (5 puan). Toplam 20 puan.