tyt. SınıfFizik
Dalgalar — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Dalga boyu, frekans, periyot ve yayılma hızı arasındaki bağıntıları kurar ve bu bağıntılarla problem çözer.
- Enine dalga ile boyuna dalga arasındaki farkı örnekleriyle açıklar.
- Dalganın yayılması için ortam gerektirip gerekmediğini belirterek sesin kutuplardan, ışığın ise boşluktan yayıldığını gösterir.
- Girişim olayında genliklerin toplandığını ya da düşüldüğünü açıklar.
- Rezonansın oluşma koşulunu belirterek periyot ile frekans arasındaki ilişkiyi kullanır.
- Ses, su ve ışık dalgalarının hızlarını karşılaştırarak günlük hayattaki uygulamalardan örnek verir.
Önemli noktalar
- Dalga hızı, dalga boyu ve frekans üçlüsü birbirine bağlıdır.
- Frekans, periyotla ters orantılıdır.
- Dalga enerjiyi taşır; ortamın parçacıkları yer değiştirmez.
- Enine dalgada titreşim dalga doğrultusuna dik, boyuna dalgada aynı doğrultudadır.
- Aynı yönde üst üste binen dalgaların genlikleri toplanır.
- Rezonansta genlik en büyük değerine ulaşır.
- Ses kutuplardan yayılamaz, ışık boşlukta da yayılabilir.
- Yankı sorularında ölçülen süre gidiş ve dönüşün toplamıdır.
- Işık sesten çok daha hızlıdır; dalgaların hızı ortama göre değişir.
Formüller ve kurallar
- v = λ · f (dalga hızı, m/s)
- λ = v ÷ f (dalga boyu, m)
- f = v ÷ λ (frekans, Hz)
- T = 1 ÷ f (periyot, s) ve f = 1 ÷ T
- Aynı ortamda λ₁ · f₁ = λ₂ · f₂ (frekans değişince dalga boyu ters değişir)
- Aynı yönde üst üste binen dalgalar: A_toplam = A₁ + A₂
- Karşıt yönde üst üste binen dalgalar: A_fark = A₁ − A₂
- Gidiş dönüş yolu: uzaklık = (v · t) ÷ 2
- Ses hızları: havada 340 m/s, suda 1500 m/s; ışık boşlukta 3 · 10⁸ m/s
- Rezonans koşulu: dışarıdan verilen frekans = cismin doğal frekansı
Sık yapılan hatalar
- Dalga boyu ile frekansı çarpma kuralını ters kurmak: v = λ · f bağıntısı doğrudur; yani hız, dalga boyu ile frekansın çarpımıdır. Frekans arttıkça aynı ortamda dalga boyu kısalır.
- Yankı sorusunda süreyi ikiye bölmeyi unutmak: Ölçülen süre sesin duvara gidip geri dönmesi için geçen toplam süredir. Bu yüzden toplam yol bulunduktan sonra ikiye bölünmelidir.
- Periyotla frekansı doğru orantılı saymak: Frekans, periyotla ters orantılıdır. Periyot iki katına çıkarsa frekans yarıya düşer.
- Işığın seste yavaş olduğunu sanmak: Işık boşlukta 3 · 10⁸ m/s hızla ilerlerken ses kuru havada yaklaşık 340 m/s ile ilerler. Işık çok daha hızlıdır.
- Dalgayı madde taşınması sanmak: Dalga enerjiyi taşır; yayılan ortamın parçacıkları yer değiştirmez, titreşir. Bu yüzden su yüzeyindeki dalga suyu taşımaz.
- Kilometreyi metre sanmak: Deprem ve ses hızı sorularında uzaklık kilometre cinsinden verilirse hız metre bölü saniye cinsine çevrilmeli ve mesafe metreye çevrilmelidir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Soruda istenen büyüklüğün adını önce belirle, sonra uygun bağıntıyı seç.
- Periyot verilmişse doğrudan çarpma yapma, önce frekansı bul.
- Sesin gidiş dönüş süresi verilmişse yarısını al.
- Kilometre kullanılan sorularda mesafeyi metreye çevirmeyi ilk adım yap.
- Dalga boyu ile frekansın ters orantılı olduğunu hatırla; ikisi aynı anda artamaz.
- "Enine" kelimesi titreşimin dik olduğunu, "boyuna" kelimesi aynı doğrultuda olduğunu gösterir.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Dalgalar konusunun çözümlü sorularını çöz.