tyt. SınıfFelsefe
Yanılgılar — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Mantık yanılgısının geçerli görünen ama öncüllerden sonuçlanmayan bir akıl yürütme biçimi olduğunu açıklar.
- Örneklem yanılgısı ile yanlış genellemeyi somut örnekler üzerinden ayırt eder.
- Dairesellik, sonuçtan neden çıkarma ve nedensellik yanılgısını birbirinden ayırır.
- İkna tekniklerini tanır ve bunların iddiayı çürütmeden ikna ettiğini fark eder.
- Bir argümandaki yanılgıyı bulup karşı örnek ve ek kanıt önerir.
- Tartışmada hataya düşmeden kendi gerekçesini yazıp savunmayı planlar.
Önemli noktalar
- Yanılgı çoğu zaman kötü niyetten değil, düşünme alışkanlığından doğar; bu yüzden herkesin kendi düşüncesinde bulunabilir.
- Geçersiz argümanın sonucu doğru olabilir; sonucun doğru olması argümanı geçerli kılmaz.
- Genellemede tek bir istisna, genellemenin kendisini yıkmaz; onun sınırını yeniden yazmayı gerektirir.
- Karşı örnek, yanılgıyı çürütmenin en kısa yoludur; yeni kanıt toplamadan işe yarar.
- İkna teknikleri iddiayı değil dinleyiciyi hedefler; bu yüzden tekniğin kendisi de denetlenmelidir.
- Bir argümanı çürütürken kullanılan yöntem de denetlenmelidir; karşı tarafın biçimini tekrarlamak savunmayı zayıflatır.
- Kanıtın gücü, iddianın ne kadarını kapsadığıyla ölçülür; küçük bir gözlem büyük bir genellemeyi taşıyamaz.
Formüller ve kurallar
- Mantık yanılgısı = geçerli görünen çıkarım + sonuç öncülden zorunlu çıkmaz
- Örneklem yanılgısı = küçük örneklem + temsil gücü yok + genelleme yapılır
- Dairesellik: kanıt → kanıtlananla aynı → denetime yeni şey katılmaz
- Sonuçtan neden çıkarma = neden, sonuçtan sonra doğduğu için gerekçe olamaz
- Seçicilik = savunmanın yalnız kolay çürütülen parçasına yüklenen itiraz
- Yanıltıcı ikilem = iki sunulan seçenek + gizlenen üçüncü seçenek + yönlendirme
- Hatayı önleme döngüsü = iddiayı yaz → karşı örnek ara → kaynağı sına → düzelt
Sık yapılan hatalar
- Yanılgıyı kavram karışıklığı saymak: Mantık değişmezlerini bu konuda aramak, konunun sınırını aşar. Önerme, geçerlilik ve dedüksiyon kuralları mantık dalının konusudur; buradaki yanılgılar ise insan düşüncesinde fiilen ortaya çıkan sapmalardır.
- Yanılgılı düşünmeyi aptallık saymak: Yanılgı, akıl yürütme kuralına uymayan her akıl yürütmede görülebilir; deneyimli bir kişi de aynı biçimde yanılabilir. Bu yüzden suçlama yerine biçim denetimi yapılması gerekir.
- İddiayı beğenmemeyi yanılgı saymak: Bir fikri sevmemek ile o fikrin gerekçesinin tutmaması farklı işlerdir. Beğenmediğimiz bir iddianın gerekçesini çürütmüş olmamız, onu çürütmüş olmak anlamına gelmez.
- Karşı görüşü çürütürken yeni yanılgıya düşmek: Kolaydan ele geçilen bir cümleye yüklenmek seçiciliktir; iddiayı söyleyen kişiyi hedef almak kişisel saldırıdır. Çürtme de kendi kuralına tabidir.
- Kanıt eksikliği ile kanıt yokluğunu karıştırmak: Bir iddianın kanıtının az olması ile hiç kanıtının bulunmaması farklı durumlardır. Az kanıt iddiayı zayıflatır; hiç kanıt bulunmaması iddiayı yalnızca doğrulanmamış bırakır.
- Yanılgıyı düzeltirken karşı bir yanılgı üretmek: "Bu doğru çünkü herkes öyle diyor" yerine "bu doğru çünkü kayıtlar şunu gösteriyor" denmelidir. Karşı önerinin kuruluş biçimi, önerinin kendisi kadar önemlidir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Metinde "çünkü" görüyorsanız öncül, "bu yüzden" görüyorsanız sonuç vardır; yanılgı çoğu zaman bu ikinin yer değiştirmesidir.
- "Herkes", "hiçbir", "daima", "asla" gibi belirteçler gördüğünüzde genelleme olduğundan kuşku edin ve örneğini isteyin.
- Bir argümanı denetlerken ilk iş iddiayı tekrarlamak değil, kanıtın nasıl toplandığını sormaktır.
- Yanıltıcı ikilemde iddia "ya da" ile kurulur ve üçüncü bir seçeneğin varlığı hiç sorgulanmaz; seçenekleri saymayı deneyin.
- Tartışmada kaygıya, üne veya çoğunluğa dayandırılan bir itirazı duyduğunuzda "bu neyi kanıtlıyor" sorusunu sorun.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.