Mantık ve Akıl Yürütme — Çalışma Sayfası

Bu konuda öğrenecekleriniz

• Önerme, yargı, kavram ve terim kavramlarını tanımlayarak aralarındaki ilişkiyi kurar.
• Bir önermenin öğelerini ve önerme kiplerini tanıyıp zorunluluk ile olumsuzluğu ayırt eder.
• Doğruluk ile geçerliliği, kesinlik ile olasılığı birbirinden ayırarak açıklar.
• Tümden gelme, tümevarım ve benzetme yollarını örnekleriyle karşılaştırır ve aralarındaki farkı gerekçelendirir.
• Bir argümanı öncül ve sonuç olarak yazıp çıkarımın geçerli olup olmadığını dört adımda denetler.
• Kendi kurduğu bir argümanı ispat ya da çürütme gerekçesiyle güçlendirir veya zayıflatır.

Önemli noktalar

• Önerme, doğruluğu ya da yanlışlığı belirlenebilen ve dilde bir bütün olarak söylenen yargıdır; beğeni ve istek cümleleri önerme sayılmaz.
• Bir önermenin en az iki öğesi vardır: ne hakkında konuşulduğunu bildiren özne ve ona ne söylendiğini bildiren yüklem.
• Doğruluk tek bir önermenin özelliğidir, geçerlilik ise bir çıkarımın; bu ikisi aynı soruda karıştırıldığında sonuç yanlış çıkar.
• Geçerli bir çıkarımda sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkar; bu zorunluluk sağlanmıyorsa ortadaki şey tahmin, yani olası bir yargıdır.
• Tümden gelme kesin sonuç verir, tümevarım olası sonuç verir; bu fark ikisinin doğruluk derecesi arasındaki farktır.
• Bir argümanı denetlerken önce öncüller sonra sonuç yazılır; gizli kalan bir öncül varsa çıkarım geçersizdir.
• İspat bir önermenin doğruluğunu destekleyen, çürütme ise o doğruluğu reddeden gerekçedir; ikisi de kendi başına akıl yürütmesidir.

Formüller ve kurallar

• Önerme = özne + yüklem + doğrulanabilir kip anlamı
• Geçerli çıkarım = sonuç, öncüller doğruysa her koşulda zorunlu olarak doğrudur
• Geçersiz çıkarım = sonuç, öncüllerden yalnızca bazı durumlarda çıkar
• Tümden gelme = genel öncül + tekil öncül → tekil sonuç
• Tümevarım = tekil gözlemler kümesi → olası genel sonuç
• Argüman denetimi = öncülleri yaz + sonucu yaz + bağı sına + dayanağı göster
• Totoloji denetimi = yüklem kaldırıldığında cümle anlamını yitiriyorsa totolojidir

Sık yapılan hatalar

• Doğruluk ile geçerliliği aynı saymak: Doğruluk tek bir önermenin gerçeğe uygunluğudur, geçerlilik ise bir çıkarımın kurala uygunluğudur. Sonucu doğru olan bir çıkarım geçersiz olabilir; çünkü o sonuca başka bir yoldan da varılmış olabilir.
• Önerme ile yargıyı aynı almak: Yargı zihinde kurulan düşünce birliğidir, önerme ise onun dildeki ifadesidir. Aynı yargı farklı dillerde farklı önermelerle söylenebilir; önerme üzerinden tartışmak daha kolaydır, çünkü yazıya geçirilebilir.
• Tümevarımı tümden gelme sanmak: Gözlenen birkaç durumdan genel bir yasa kurmak tümevarımdır ve sonuç yalnızca olasıdır. Bu olasılığı gizleyen bir anlatım, kendini kesin bilgi sanan bir yanılgı üretir.
• Çıkarımda gizli öncül bırakmak: Sonucu çıkarmak için başka bir önce daha gerekiyorsa o önce yazılmalıdır. Yazılmayan öncül denetlenemez; denetlenemeyen öncül üzerine kurulan sonuç da ispatlanamaz.
• Totolojiyi özne yinelemesi sanmak: Totoloji, nesneyi nitelendirmeden yalnızca özneyi tekrarlayan ifadedir. "Bu kitap bilgilidir, demek ki bilgi kitaplarda bulunur" cümlesi hiçbir şey öğretmez; çünkü yüklem kaldırıldığında anlam kalmaz.
• Çürütmeyi reddetmek sanmak: Bir önermeyi çürütmek, onu reddettiğiniz anlamına gelmez; o önermenin doğruluğunu destekleyen gerekçeye karşı başka bir gerekçe sunmak demektir. Çürütme de bir akıl yürütmesidir ve kendisi de denetlenebilir.

Hızlı tekrar ipuçları

• Karşılaştırma sorusunda "X ile Y arasındaki fark" ifadesini görünce iki kavramın da ne sorduğunu yazın; fark ancak ikisi yan yana konduğunda görünür.
• "Kesinlik" ve "olasılık" geçen bir soruda önce ölçütün adını sorun; ölçüt yoksa kesinlik iddiası denetlenemez.
• Bir argümanı geçerli mi diye soran sorularda gizli öncül arayın; gizli öncül varsa çıkarım geçersizdir, sonucun doğru olması bir şeyi değiştirmez.
• Totoloji örneği çözmek için cümlenin yüklemini silin; geriye bir anlam kalıyorsa cümle totoloji değildir.
• Önerme ile yargı ayrımı gerektiren sorularda işareti "dilde söylenen biçim" olan taraf önerme, "zihinde kurulan düşünce" olan taraf yargıdır.

Kendini dene

Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.

Konu anlatımına dön · Hesap aç, ilerlemen kaydedilsin