Özgürlük ve Determinizm — Çalışma Sayfası

Bu konuda öğrenecekleriniz

• Özgürlük ile özgür iradeyi ayırt edip her birinin ölçütünü açıklar.
• Belirlenimcilik, kadercilik ve indeterminizm görüşlerini örnekleriyle karşılaştırır.
• Kader ile tesadüf arasındaki ayrımı ve alınyazı kavramının yerini belirler.
• İradenin gücü, alışkanlık ve dış etki kavramlarıyla birlikte tartışır.
• Failliği, hukukî ve ahlakî sorumluluğu ayırarak sorumluluğun koşullarını sıralar.
• Bir özgürlük ya da sorumluluk iddiasını gerekçesiyle birlikte denetler ve karşı örnek kurar.

Önemli noktalar

• Özgürlük bir durumu, özgür irade bir yeteneği anlatır; ikisi aynı soruda birbirinin yerine kullanılamaz.
• Belirlenimcilik bir açıklama ilkesidir, kadercilik ise inanış biçimi; bu yüzden denklik kurulamaz.
• Belirlenimciliği benimsemek, sorumluluğun hiç var olmadığını kabul etmek zorunda değildir; ikisi farklı soruları yanıtlar.
• Epiktetos için seçme yeteneği insanın asıl işidir ve sorumluluk buradan doğar; sonuç değil karar ölçüt alınır.
• Kant için özgürlük, başkasının yasasına uymaktan değil kendi aklından çıkardığı yasaya uymaktan doğar.
• Hukukî sorumluluk yaptırımla, ahlakî sorumluluk ise özsel yükümlülükle ölçülür; ikisi aynı ölçüte bağlanamaz.
• İrade ölçümünde aranan şey sonucun gelecekte kestirilebilmesi değil, karar öncesinde tereddüt bulunup bulunmadığıdır.

Formüller ve kurallar

• Özgürlük = dışsal özgürlük + içsel özgürlük + karar verme kapasitesi
• Belirlenimcilik = (geçmiş nedenler) + (doğa bağlantısı) → tek bir zorunlu sonuç
• Kadercilik = belirlenmiş düzen + düzeni aşma imkânının bulunmaması
• İndeterminizm = aynı koşul + birden çok mümkün sonuç
• Sorumluluk = özgür seçim + öngörülebilirlik + kasıt + kontrol
• İrade ölçümü = karar öncesi tereddüt + tekrarlanan uyaran karşılaştırması
• Özgürlüğün derecesi = kullanılabilir seçenek sayısı ÷ görünen seçenek sayısı
• Failliik = eylemi kendisinin yaptığını kabul etme

Sık yapılan hatalar

• Özgürlüğü yalnızca dış engelin yokluğundan ibaret saymak: Dış engelin bulunmaması ölçütü, kişinin karar verebildiğini göstermeye yetmez. Aynı ölçüt, kişinin iç dünyasındaki çekilme ve korkular karşısında ne yapacağını hiç açıklamaz.
• Belirlenimcilik ile kaderciliği aynı saymak: İkisinde de düzen vardır; ancak belirlenimcilik bir açıklama ilkesi, kadercilik ise bir inanış biçimidir. Kaderi bir açıklama gibi sunmak, görüşün dayanağını gizler.
• Kader inancı sorumluluğu bitirdi diye düşünmek: İnanç biçimi değişebilir ama eylemi gerçekleştiren kişiyi eyleminden ayıran bir gerekçe bu değişiklikten çıkmaz. Slogan düzeyinde kalan bu düşünce, sorumluluğun koşullarını hiç denetlemez.
• Failliği eylemden sorumsuz olmakla karıştırmak: Failliik eylemi kimin yaptığını gösterir; sorumluluk ise eylemin sonucunun kimse yüklenip yüklenemeyeceğini tartışır. Tanımın ters çevrilmesi, bütün sorumluluk felsefesini ters yönde çevirir.
• Ödül ve ceza beklentisini ahlak ölçüsü saymak: Karşılık görmek davranışı yönlendirebilir ama davranışın ahlak değerini kendiliğinden yaratmaz. Yönlendirici ile belirleyici olan birbirine karıştırılmamalıdır.
• Sorumsuzluğu gerekçesiz ilan etmek: "İstemedim" cümlesi tek başına gerekçe değildir; arkasında hangi koşulun bulunmadığı gösterilmelidir. Gerekçesiz sorumsuzluk, sorumluluğun dört koşulunu hiç sınamadan geçmiş sayılır.

Hızlı tekrar ipuçları

• Soruda "özgür mü" deniyorsa önce dış mı iç mi ölçütünün sorulduğuna bakın; bu ayrım tek başına cevabı belirler.
• "Kader" geçen bir ifadeden sonraki fiilin tense kipi (belirlenmiş mi, belirleniyor mu) görüşün ipucunu verir.
• Sorumluluk sorularında dört koşulu tek tek sorun; koşullardan biri eksikse doğrudan "tam sorumluluk" demek hata olur.
• Kant adı geçen sorularda yasa ile yasaklanmış davranışın ayrımına dikkat edin; özgürlük burada uyum değil uygunluk anlamına gelir.
• "Ödül ve ceza" gördüğünüzde karşılığın davranışı yönlendirdiğini, değerini belirlemediğini hatırlayın.

Kendini dene

Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.

Konu anlatımına dön · Hesap aç, ilerlemen kaydedilsin