Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Bir şeyi anlatmanın iki yolu vardır. Birincisi açıklamaktır: olayın nedenini, neden böyle olduğunu göstermek. İkincisi betimlemektir: olayı bizzat nasıl deneyimlediğimizi olduğu gibi söylemek. Fenomenoloji ikinci yolu seçer ve oradan başlar. Felsefenin yüzyıllardır tartıştığı "dünya nedir" sorusuna, "ben onu nasıl deneyimliyorum" sorusuyla giriş yapar.
Bu konuda önce fenomenolojinin yöntemini ve temel sorusunu belirleyeceğiz. Sonra doğaustalık adı verilen ilkeyi ele alacağız: deneyimin kendisini askıya alıp yalnız ona odaklanmak. Ardından yönelim kavramını açıklayacağız: bilinç her zaman bir şeye yönelmiştir. Son olarak yaşam dünyasını ve Dasein kavramını inceleyerek metodun nasıl uygulandığını göreceğiz.
Ön Bilgi: Deneyim, Betimleme ve Yönelim
Deneyim, kişinin içinde gerçekleşen ama dışarıdan biri tarafından doğrudan görülemeyen bir süreçtir. Bu yüzden başkasının deneyimini anlatmak zorundayız. Anlatım iki biçimde olabilir: açıklama ya da betimleme. Açıklama gerekçe arar, betimleme ise nasıl göründüğünü anlatmakla yetinir.
Yönelim kavramı ise basit ama çok güçlü bir gözleme dayanır: Masaya baktığınızda yalnızca bir renk ya da bir biçim görmezsiniz; masayı görürsünüz. Yani bilinç her zaman bir nesneye, bir duruma ya da bir düşünceye doğru yönelmiştir. Fenomenoloji bu yönelimin kendisini inceler.
Temel Kurallar
Fenomenoloji, betimlemeyi açıklamadan önce gelir. Bir deneyimin nedenini sormadan önce o deneyimin nasıl kurulduğu betimlenir. Bu sıralama, metodun temelidir.
Doğaustalık, bir askıya alma ilkesidir. Doğal tutumdaki ön varsayımlar geçici olarak askıya alınır; böylece yalnız deneyimin kendisi incelenebilir. Askıya alma, inançsızlık değildir.
Bilinç her zaman bir şeye yönelmiştir. Yönelim, bilincin konusuz kalmaması anlamına gelir. Yönelen şey ile yönelme biçimi birbirinden ayrılır.
Yaşam dünyası, her deneyimin başlangıç zeminidir. Bilimsel kavramlarla açıklanmadan önce herkesin içinde yaşadığı bir dünya vardır. Fenomenoloji bu zemini yeniden açığa çıkarmaya çalışır.
Bireysel deneyim, başkasının deneyimi hakkında bilgi verir. Benim deneyimimi betimlemek, başkasının deneyimini tahmin etmenin en güvenli yoludur çünkü ortak bir zeminden yararlanır.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Bu tablo, fenomenoloji başlığında geçen kavramları ayıran ölçütleri gösterir. Sınavda iki terim birlikte verildiğinde hangi sütuna bakacağınız cevabı belirler.
| Kavram | Ne yapar? | Örnek | Sonuç |
|---|
| Betimleme | Deneyimi olduğu gibi anlatır | Gözümü kapatınca her şey kararır | Açıklama gerekçesini çıkarır |
| Açıklama | Deneyimin nedenini gösterir | Işık kaynağı yoktur | Betimlemeden sonra gelen adımdır |
| Doğaustalık | Ön varsayımları askıya alır | Masayı gördüğümü bir yana bırakırım | Yalnız deneyim kalmış olur |
| Yönelim | Bilinç bir nesneye yönelir | Masanın yüzüne bakmak | Bilinç boşlukta değildir |
| Yaşam dünyası | Deneyimin zeminini verir | Sabah uyanınca odayı görmek | Herkesin ortak başlangıcıdır |
| Dasein | Varlığını kendisi soran varlığı adlandırır | Kendi varlığı üzerine düşünebilen insan | Felsefenin temel sorusunu doğrudan sorar |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Deneyimi adıyla başla. Önce ne deneyimlediğini adlandır: görme, işitme, dokunma. Karışık bir durumda hangi duyunun devrede olduğunu ayırmak gerekir.
Adım 2 — Ön varsayımları askıya al. Bu masanın orada durduğuna dair alışkanlığını geçici olarak bir yana bırak. Bu, olumsuzluk değil, dikkatsinliktir; betimlemenin temiz olmasını sağlar.
Adım 3 — Yapıyı betimle. Neyi fark ediyorsun, neye yöneliyorsun, dikkatin nereye gidiyor? Anlatıma "neden" sorusuyla değil, "nasıl" sorusuyla devam et.
Adım 4 — Ortak zemine dön. Deneyimi betimledikten sonra başkalarının deneyimiyle ortak hangi noktalar bulunduğunu belirt. Bu ortak alan, yaşam dünyasıdır.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konudaki puan kaybı genellikle fenomenolojinin bir dünya görüşü sanılmasından gelir. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Fenomenolojiyi dünya görüşü sanmak: Fenomenoloji bir dünya görüşü değil, bir yöntemdir. Bir konum ya da bir dünya görüşü savunmaz; deneyimleri nasıl inceleyeceğini gösterir.
- Doğaustalığı inançsızlık sanmak: Doğaustalık, varlığın ya da Tanrı'nın varlığını inkâr etmek değildir. Yalnızca o konudaki varsayımları geçici olarak bir kenara bırakmaktır.
- Betimleme ile açıklamayı karıştırmak: Betimleme nasıl göründüğünü anlatır; açıklama nedenini arar. Bir masanın varlığını açıklamak ile masanın nasıl göründüğünü betimlemek farklı işlerdir.
- Yönelimi öznel bir istek sanmak: Yönelim, kişinin isteğiyle ilgili değildir; bilincin yapısına aittir. Yönelim olmadan bilinç kurulamaz.
- Yaşam dünyasını soyut bir alan sanmak: Yaşam dünyası günlük, somut ve herkesin içinde bulunduğu dünyadır; kavramsal bir sistem değildir.
- Dasein için bir nesne örneği vermek: Dasein bir nesne değildir; varlığını kendisinin sorduğu varlığın adıdır. Onu masa gibi betimlemek hatalıdır.
Özet
Fenomenoloji, açıklamadan önce deneyimi betimlemeyi temel alan bir yöntemdir. Fenomenoloji, bir dünya görüşü değil, bir yöntemdir; betimlemeyi açıklamadan önce alır. Doğaustalık, doğal tutumdaki ön varsayımları geçici olarak askıya alır ve yalnızca deneyimin kalmasını sağlar. Bilinç daima bir şeye yönelmiştir; yönelen şey ile onu kavrama biçimi ayrılır. Yaşam dünyası, her deneyimin başlangıçta ortak olduğu somut zemindir. Kişinin kendi deneyimini betimlemesi, başkasının deneyimini anlamanın en güvenli yoludur. Dasein ise varlığını kendisi soran varlığı adlandırır ve felsefenin temel sorusunu doğrudan taşır.
Şu altı soruyu kendi cümlelerinizle yanıtlayın: (1) Fenomenolojinin temel sorusu nedir? (2) Betimleme ile açıklama arasındaki fark nedir? (3) Doğaustalık neyi askıya alır? (4) Yönelim nedir? (5) Yaşam dünyası nedir? (6) Dasein kavramı neyi ifade eder? Her yanıtın yanına günlük hayattan bir örnek ekleyin. Ardından bir kavramı seçip yalnızca betimleyerek anlatmayı deneyiniz.
Ne Öğreneceğiz
Fenomenolojinin yöntemini ve temel kavramlarını tanıma; deneyimin doğrudan betimlenmesiyle başlayan bir felsefe kurma biçimini örneklerle gösterme; doğaustalık, yönelim ve yaşam dünyası kavramlarını uygulama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Fenomenolojinin temel sorusunu ve yöntemini söyler.
- Doğaustalık ilkesinin ne anlama geldiğini açıklar.
- Yönelim kavramını somut örneklerle gösterir.
- Yaşam dünyasının fenomenolojideki yerini belirtir.
- Bir deneyimi betimleme ile açıklama arasındaki farkı ayırt eder.
- Dasein kavramının merkezini ve çevresini tanır.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Kendi deneyimimi anlatmanın değeri nedir?
- Deneyim doğrudan yaşanan bir şeydir.
- Anlatmak, başkasının tahmin etmesine göre daha güvenilirdir.
- Ortak yaşam dünyası sayesinde başkası da doğrular.
Sonuç/cevap: Başkasının deneyimini anlamanın en güvenli yolu olduğu için
Kendini Dene
Soru: Bir öğrenci "fenomenoloji, dünyanın gerçek olduğunu inkâr eden bir yaklaşımdır" diyor. Bu ifadeyi düzeltiniz ve doğaustalık ile inançsızlık arasındaki farkı yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Fenomenolojinin bir dünya görüşü değil, bir yöntem olduğu belirtilir (5 puan). Yöntemin betimlemeyle başlayıp açıklamayı sonraya bıraktığı yazılır (4 puan). Doğaustalığın doğal tutumdaki ön varsayımları geçici olarak askıya aldığı açıklanır (6 puan). Askıya almanın inkâr etmek olmadığı, yalnızca dikkatsinlik olduğu belirtilir (5 puan). Toplam 20 puan.
