Türkiye'nin Su Kaynakları

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Su, Türkiye'de tarımın ve sanayinin temel girdisidir. Ülke yağış bakımından ortalamanın üzerinde olsa da yağışın mevsime ve yere göre dağılışı dengesizdir. Bu nedenle bazı yıllar su fazla, bazı yıllar su az gelir; su yönetimi kayıpları azaltmayı ve talepleri düzenlemeyi gerektirir.

Bu konuda su kaynaklarının miktarı kadar kullanım biçimi de önemlidir. Bir metreküp suyun sulamada, içmede ve sanayide farklı değerleri vardır. Debi, kişi başı tüketim, kayıp yüzdesi ve baraj gölü alanı gibi büyüklükler hesaplanarak su kaynakları yönetimi anlaşılabilir.

Ön Bilgi: Hacim, Debi ve Birim Dönüşüm

Debi, bir akarsudan bir saniyede geçen su hacmidir ve metreküp saniye cinsinden ifade edilir. Günlük ya da yıllık hacim bulunurken debi, gün ve yıl içindeki saniye sayılarıyla çarpılır. Hesapta bu çevrim yapılmazsa sonuç binlerce kat küçük kalır.

Yıllık yağışın hacim karşılığı hesaplanırken yağışın milimetreden metreye geçirilmesi ve birim dönüşümü uygulanması gerekir. Türkiye ölçeğinde kilometreküple ifade edilen sonuçlar, binde bir çarpanla metre yağış değerinden bulunur.

Temel Kurallar ve Bağıntılar

Akarsu miktarını yağış ve yüzey eğimi belirler. Fazla yağış alan ve eğimi dik yüzeylerde akarsu debisi yüksektir; düz ve yağışsız alanlarda akarsu doğmaz veya kısa bir yol izler.

Türkiye'nin en uzun akarsu Kızılırmak, en çok su getiren ise Sakarya'dır. Bu iki akarsu Fırat ile Dicle havzalarıyla birlikte sulamanın omurgasını oluşturur.

Göller farklı oluşum süreçleriyle bulunur. Tektonik çöküntü gölleri sığ, doğal kıyı gölleri tuzlu, volkanik krater gölleri ise derin ve yüksek konumludur.

Yeraltı suyu kuyularla ve derin kuyularla sağlanır. Yüzey suyundan daha saf olan yeraltı suyu, sulama ve içme suyu için kullanılır; kuyular aşırı kullanılırsa seviyesi düşer.

Suyun büyük bölümü kaybolur, geri kalanı akarsulara geçer. Buharlaşma ve bitki suyu buharı yoluyla kaybolan suyun oranı yüksektir; bu nedenle yüzeyden akan suyun toplam yağışa oranı düşük kalır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo su kaynaklarının oluşumu, derinliği, tuzluluğu ve kullanım alanlarını yan yana koyar; sınavda karışan kavramlar genellikle bu tablodan ayrılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Sorunun türünü belirle. Debi mi hacim mi, oran mı yüzde mi sorulduğuna bakılır. Debi sorusunda süre, alan sorusunda yüzölçüm gerekir.

Adım 2 — Birim dönüşümünü ilk adımda yap. Metreküp milyon metreküpe, kilometreküp metre yağışa, kilometre metreye çevrilmeden işlem yapılmaz.

Adım 3 — Bağıntıyı uygula. Hacim için çarpma, debi için süreyle çarpma, oran için payın tabana bölünmesi ve yüzde için yüze bölme kullanılır.

Adım 4 — Kayıp ve kullanım payını ayır. Bulunan toplam su ile kullanılabilir su aynı değildir; kayıp oranı çıkarılır.

Sık Yapılan Hatalar

Su kaynakları konusundaki hesap sorularında aşağıdaki hatalar en sık görülenlerdir.

• Debiyi doğrudan günlük hacim saymak: Debi bir saniyedeki hacimdir; günlük ya da yıllık hacim için süre ile çarpılması gerekir.
• Milimetreyi metreye çevirmemek: Yağış değerleri genellikle milimetredir; hacim hesabında önce metreye geçilmelidir.
• Kaybı çıkarmamak: Buharlaşma ve şebeke kayıpları düşülmeden bulunan su miktarı kullanılabilir su değildir.
• Göl ile akarsuyu ters yorumlamak: Göllerin düzeyi yaz aylarında yağış azlığı nedeniyle düşer, artan suyun bir kısmı ise yeraltına sızar.
• Tuzluluğu göz ardı etmek: Deniz suyu içme ve sula kullanılamaz; tuzlu göller de tarımsal üretim için uygun değildir.
• Baraj kazancını abartmak: Barajlar suyun zamanlarını düzenler, toplam su miktarını yaratmaz; artırma yalnızca sulama alanının genişlemesiyle ilişkilidir.

Özet

Su kaynaklarında miktar kadar zamanlama ve kullanım biçimi de belirleyicidir. Akarsular yağış ve eğimle oluşur; yaz kuraklığında debileri hızla düşer. Göller çöküntü, volkanik faaliyet veya kıyı birikimiyle oluşabilir; düzeyleri küçük de olsa mevsimsel dalgalanma gösterir. Yeraltı suyu kuyularla sağlanır ve fazla kullanımda seviyesi düşer. Hesap sorularında debi saniye, hacim gün ve yıl birimleriyle çarpılır; yağış değerleri milimetreden metreye, kilometreküpler metreküplere çevrilmelidir. Toplam yağıştan buharlaşma kaybı çıkarılır, şebeke kayıpları hesaba katılır ve geriye tarlaya ulaşan su kalır.

Bir ilin nüfusu 1200000 kişidir ve kişi başına yıllık içme suyu ihtiyacı 40 metreküptür. Bu ilin yıllık içme suyu ihtiyacını bul. Aynı ilde yıllık 1000000000 metreküp su şebekeye verilmekte, şebeke kaybı yüzde 30 olduğuna göre tarlaya ulaşan suyu hesapla ve bunun ihtiyacın kaç katı olduğunu yorumla.

Ne Öğreneceğiz

Türkiye'nin akarsu, göl, yeraltı suyu ve deniz suyu kaynaklarını, sulama ile içme suyu kullanımını, suyun yıllık yenilenebilir miktarını hesaplayarak su kaynakları yönetiminin temel ilkelerini anlama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Akarsu, göl, yeraltı suyu ve deniz suyu kavramlarını ayırt eder.
• Akarsuların oluşumunda yağış ve yer şekillerinin rolünü açıklar.
• Sulama, içme ve sanayi suyu taleplerini karşılaştırır.
• Barajların su kaynakları üzerindeki etkisini değerlendirir.
• Debi, su tüketimi ve kayıp oranı hesaplarını uygular.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kişi başı yıllık su tüketimi 200 metreküp olan 750000 kişilik bir ilin toplam tüketimi kaç milyon metreküptür?

1. Kişi başı tüketim ile nüfus çarpılır.
2. Sonuç metreküp cinsinden büyük bir sayı olarak bulunur.
3. Milyon metreküpe çevrilir.

Sonuç/cevap: 150 milyon metreküp

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Barajlardan sulanan alan 200000 dekar, toplam sulanan alan 5000000 dekardır, oran yüzde kaçtır?

1. Baraj sulanan alan toplam sulanan alana bölünür.
2. Ara oran hesaplanır.
3. Oran yüzde olarak yazılır.

Sonuç/cevap: yüzde 4

Kendini Dene

Soru: Debisi saniyede 180 metreküp olan bir akarsu için yıllık geçen su miktarını bulunuz. Yıllık yağışın yüzde 60'ı buharlaşma ile kayboluyorsa bu akarsunun ülke topraklarında yağışın ne kadarını taşıdığı yorumunu yapınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Bir yıldaki saniye sayısı yazılır (4 puan). Debi bu süreyle çarpılarak yıllık geçen su hacmi hesaplanır (6 puan). Kayıp oranı ve akışa geçen oran belirtilir (5 puan). Akarsunun yağışın binde kırk kadarını taşıdığı hesapla gösterilir (5 puan). Su kaynaklarının sınırlı ve düzenlenmesi gerektiği sonucuna varılır (5 puan). Toplam 25 puan.