Türkiye'nin Yer Şekilleri

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Türkiye'nin yer şekilleri, ülkenin engebeli yapısının ve Anadolu'nun eski kara köprüsü olmasının doğrudan sonucudur. Üç kıtanın birleştiği bir noktada bulunan ülke, uzun mesafeler boyunca uzanan sıradağları, geniş ovaları, yüksek plataları ve kurak iklimin hâkim olduğu çölleri bir arada barındırır.

Bu konuda yer şekilleri yalnızca isim olarak öğrenilmez. Bir arazinin eğimi, yükselti farkı ve alanı hesaplanabilir; bu değerler tarımın, yerleşmenin ve ulaşımın o bölgede nasıl kurulduğunu açıklar.

Ön Bilgi: Yükselti, Eğim ve Yüzölçüm

Eğim, yükselmenin yatay mesafeye oranıdır ve yüzde ile ifade edilir. Bir yolun uzunluğu ile o yolda alınan yükselme biliniyorsa ortalama eğim bulunur. Eğim büyüdükçe tarım alanı azalır, yol yapımı pahalılaşır ve yerleşme seyrekleşir.

Yüzölçümü ile alan hesabı da sınavda sık kullanılır. Bir bölgenin toplam alanı ile belirli bir yer şeklinin alanı ya da yüzde kaçını kapladığı verildiğinde, o yer şeklinin alanı çarpma ve bölme işlemleriyle bulunur. Yüzdeler her zaman toplam alan üzerinden uygulanır.

Temel Kurallar ve Bağıntılar

Türkiye'nin en uzun dağ sıradağı Toroslar, en yüksek zirvesi ise Ağrı Dağı'nın Doğu Anadolu'daki tepesidir. Sıradağlar genellikle kıyıya paralel uzanır ve kıyı ile iç kesim arasında yükseklik farkı oluşturur.

Ova düz ve verimlidir, plato ise geniş ve yüksekçedir. Ovalar birikinti malzemesiyle örtülü olduğundan tarıma çok elverişlidir; plataların toprağı kalın değildir ve engebelidir.

Çöller yağış azlığından değil, yağışın düşmesinden doğar. İç kesimlerde yazın çok kurak geçmesi ve yükseltinin yağışı artırmaması çöl klimasının temel nedenidir.

Yükselti arttıkça alan daralır ve eğim büyür. Bu yüzden ülke topraklarının önemli bir bölümü 500 metrenin altındadır; yüksek kesimlerde tarım ve yerleşme sınırlıdır.

Fay kırıkları üzerinde deprem riski yüksektir. Kuzey Anadolu kırığı, Batı Anadolu kırığı ve Doğu Anadolu kırığı boyunca oluşan enlem boyunca uzanan yapılar yer şekilleriyle birlikte değerlendirilir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Ova, plato, çöl ve dağlık alan sınavlarda sıkça birbirine karıştırılır. Aşağıdaki tablo yüzölçüm, eğim, toprak ve kullanım bakımından farkları gösterir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Verilenleri ve birimleri ayır. Uzunluk kilometre, yükselti metre, alan kilometrekare cinsindendir. Eğim ve oran sorularında yüzde kullanılır.

Adım 2 — Bağıntıyı seç. Yükseklik farkı için çıkarma, alan için çarpma, eğim için yükselmenin yatay mesafeye bölünmesi, oran için payın tabana bölünmesi kullanılır.

Adım 3 — Birimi denetle. Kilometre metreye çevrilmeden eğim hesaplanırsa yüzde değer binlerce kat küçük çıkar. Bu çevrim ilk işlemde yapılmalıdır.

Adım 4 — Sağlamlık kontrolü yap. Bulunan eğim makul bir aralıkta mı, bulunan alan toplam yüzölçümü aşıyor mu diye denetlenir.

Sık Yapılan Hatalar

Yer şekilleri konusundaki hesap sorularında aşağıdaki hatalar en sık görülenlerdir.

• Kilometreyi metreye çevirmemek: Eğim hesabında yatay mesafe mutlaka metreden alınır; kilometreyle doğrudan bölünürse sonuç binlerce kat yanlış çıkar.
• Ova ile platoyu karıştırmak: Ova düz ve ağır birikimli topraklıdır, plato ise daha yüksekçe ve engebelidir; ikisi de geniş olsa da kullanım biçimi farklıdır.
• Çölü yalnızca sıcaklığa bağlamak: İç kesim çöllerinde temel sorun yaz kuraklığıdır; yüksek olmayan alanlarda yağış yeterli değildir, yazın yağış neredeyse hiç düşmez.
• Fark ile toplamı karıştırmak: Yükseklik farkı iki kot arasındaki farktır; dağlık alanın toplam yüzölçümden çıkarılması ise ayrı bir işlemdir.
• Yüzdeyi doğrudan alana uygulamak: Yüzde kaçını kapladığı sorulan alan, toplam alanla yüzde çarpılıp yüze bölünerek bulunur; yüzde kendisi alan değildir.
• Deprem riskini yalnız faya bağlamak: Deprem kuşakları fay kırıklarıyla ilişkilidir ancak yapılaşma koşulları ve zemin durumu da riski artırıp azaltabilir.

Özet

Yer şekilleri hem doğal hem insanî hayatı birlikte belirler. Türkiye üç kıtanın birleştiği noktada olduğu için enlem boyunca uzanan sıradağlara, geniş ovalara, yüksek platalara ve kurak iç kesim çöllerine sahiptir. Ovalar düz ve verimli olduklarından tarım ve yerleşmenin toplandığı alanlardır; dağlık alanlar ise dar ve dik oldukları için seyrek yerleşir. Hesap sorularında yükseklik farkı çıkarma, alan çarpma, eğimde yükselmenin yatay mesafeye bölünmesi ve oran için payın tabana bölünmesi kullanılır. Kilometre metreden farklı olduğu için birim dönüşümü ilk adımda yapılmalıdır. Yükselti kuşakları birbirini tamamlar ve toprakların büyük bölümü beş yüz metrenin altında yer alır.

Bir ilin en yüksek noktası 2400 metre, en alçak ova tabanı 150 metredir. Aynı ilde doğu batı doğrultusunda 120 kilometre uzanan bir yol, toplam 1800 metre yükselme göstermektedir. Önce yükseklik farkını, sonra bu yolun ortalama eğimini bul. Ortalama eğim ile yerleşme arasındaki ilişkiyi yorumla ve hangi yer şeklinin bu koşullarda tarıma daha uygun olduğunu gerekçesiyle açıkla.

Ne Öğreneceğiz

Türkiye'nin dağ, ova, plato ve çöl karakterli yer şekillerini, yükselti kuşaklarını, kıyı biçimlerini ve fay kırıkları boyunca oluşan enlem boyunca uzanan yapıları tanıma ve yorumlama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Türkiye'nin başlıca dağ sıradağlarını ve uzanış yönlerini yerleştirir.
• Ova, plato ve çöl kavramlarını farklarıyla tanımlar ve örnek verir.
• Yükselti kuşaklarının toprakların dağılışını nasıl etkilediğini açıklar.
• Fay kırıkları ve deprem kuşaklarının yer şekilleriyle ilişkisini erteler.
• Eğim, yükselti farkı ve alan hesaplarını yer şekillerine uygular.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir ilin en yüksek noktası 3756 metre, en alçak ova tabanı 520 metredir, yükseklik farkı kaç metredir?

1. Fark için büyük değerden küçük değer çıkarılır.
2. İki kot arasındaki fark hesaplanır.
3. Bulunan değer ovanın denizden yükseltisiyle birlikte yorumlanır.

Sonuç/cevap: 3236 metre

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Ülkenin yüzde 25'i bin metreden yüksek, yüzde 45'i beş yüz ile bin metre arasındaysa kaç metreden alçak alanların payı yüzde kaçtır?

1. Rakam kuşakları birbirini tamamlar.
2. Verilen iki kuşağın toplamı yüzden çıkarılır.
3. Kalan pay alçak kuşakların oranıdır.

Sonuç/cevap: yüzde 30

Kendini Dene

Soru: Bir ilin yüzölçümü 24. 000 kilometrekare, dağlık kesiminin alanı 12. 000 kilometrekare, ova kesiminin alanı ise 4. 800 kilometrekaredir. Kalan kesimin alanını, dağlık olmayan kesimin payını ve bu ilde hangi yer şeklinin tarıma daha uygun olduğunu gerekçesiyle açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Kalan alanın toplamdan iki alanın çıkarılmasıyla bulunduğu yazılır ve değer hesaplanır (5 puan). Dağlık olmayan alanın toplam alana bölünerek yüzde payının bulunduğu gösterilir (6 puan). Ovaların düz ve verimli olduğu için tarıma daha uygun olduğu belirtilir (5 puan). Dağlık alanın eğim nedeniyle sınırlı tarım alanı sunduğu açıklanır (4 puan). Toplam 20 puan.