Hidrografya (Akarsular, Göller, Denizler) — Çalışma Sayfası

Bu konuda öğrenecekleriniz

• Akarsuların beslenme biçimlerini ve mevsimlik değişimini açıklar.
• Akarsu, göl ve deniz oluşumlarını ve bunları oluşturan çukurlukları tanır.
• Havza, debi, çökeltme taşınımı ve delta kavramlarını tanımlar.
• Göl sularının ve deniz sularının tuzluluk, derinlik ve şekil farklarını karşılaştırır.
• Gelgit, kuzey akıntısı ve dalga hareketlerinin kıyıları nasıl şekillendirdiğini açıklar.
• Depi, göl hacmi, buharlaşma düşüşü ve gelgit genliği hesaplarını yapar.

Önemli noktalar

• Göl suları tatlı, deniz suları tuzludur; denizdeki tuzun kaynağı akarsuların çözerek taşıdığı tuz iyonlarıdır.
• Debi hacim, hız ise yol büyüklüğüdür; ikisi karıştırılmamalıdır.
• Göl oluşumu çukur, kapatan yapı ve boğaz olmak üzere üç koşula bağlıdır.
• Tuzlu göller çoğunlukla dışarıdan tuz alan ve çıkışı olmayan havzalarda oluşur.
• Akarsu çökeltiyi aşınma noktasından delta noktasına kadar taşır; bu taşıma akarsuyu oluşturan sürecin son aşamasıdır.
• Gelgit düzenli, dalga düzensiz su hareketidir; kıyı şekillerini birlikte oluştururlar.
• Kuzey akıntısı sıcak, Güney akıntısı soğuk akıntıdır; kıyı yaşamını ve balıkçılığı doğrudan etkiler.

Formüller ve kurallar

• Havza alanı = nehir uzunluğu (km) × ortalama enine genişlik (km)
• Debi = su hacmi (m³) ÷ zaman (süre)
• Yıllık yağıştan oluşan su hacmi = yağış (mm) × alan (km²) × 10000 m³
• Göl hacmi = göl alanı (km²) × ortalama derinlik (m) ÷ 1000
• Buharlaşma sonucu seviye düşüşü = buharlaşan hacim (m³) ÷ göl alanı (m²)
• Üçgen alanı = taban (km) × yükseklik (km) ÷ 2
• Gelgit genliği = gelgit hızı (m/saat) × evre süresi (saat)
• Deniz hacmi = deniz alanı (km²) × ortalama derinlik (km)
• Günlük ortalama yol = toplam yol (km) ÷ geçen gün (gün)
• Akarsu yatağı eğimi = yükseklik farkı (m) ÷ yol (m) × 100

Sık yapılan hatalar

• Debiyi hızla karıştırmak: Debi birim zamanda geçen su hacmidir; birim zamanda kat edilen yol ise hızdır. İkisi birbirinin bölünmesiyle bulunur. Yıl boyu kat edilen yolun yıla bölünmesi hız verir, hacet getirmez.
• Gölü denizden ayırmamak: Göl suları tatlıdır; yalnız dış havzadan tuz gelen ve tuz atılmayan göllerde suyun tuzluluğu artar. Denizle bağlantısı olmayan bir gölde suyun tuzlu olmasının tek nedeni dışarıdan gelen tuzdur.
• Birim çevirmeyi atlama: Kilometre metreye çevrilmeden metreyle çarpılan hesaplarda bin kat hata oluşur. Yağışın milimetre cinsinden verilmesi hâlinde yağış × alan = on bin metreküp bağıntısı mutlaka kurulmalıdır.
• Delta ile gelgit deltaını karıştırmak: Akarsu çökeltisinden oluşan asıl delta akarsunun denize döküldüğü yerde oluşur. Gelgit deltaı ise gelgit akıntısının taşıdığı çökeltinin gelgit yarıklarında birikmesiyle oluşur ve akarsu gerektirmez.
• Buharlaşmanın yok sayılması: Kapalı havzalarda buharlaşma su bütçesinin en önemli çıktısıdır. Tuzlu göller çoğunlukla güneşli ve kurak bölgelerde, yani buharlaşmanın yoğun olduğu yerlerde oluşur.
• Göl oluşumu için tek koşul aramak: Bir gölün oluşması üç koşulun bir arada gerçekleşmesine bağlıdır: bir çukur, onu bir yandan kapatacak yapı ve bir boğaz. Set ve baraj gölleri insan yapımıdır; tek koşulla açıklanmaya çalışılırsa doğal göllerin çoğu açıklanamaz.

Hızlı tekrar ipuçları

• Soru "kaç kilometreküp su" ile başlıyorsa hacim, "kaç kilometre yol" ile başlıyorsa hız soruluyor demektir.
• Yağış miktarı mm cinsinden verilmişse alanla çarpıp on bine bölmeyi unutma.
• Gölün tuzlu olup olmadığı sorusunda önce göle dışarıdan tuz gelip gelmediğine ve gölden su çıkışı olup olmadığına bak.
• Akarsu sorusunda önce suyun nereye gittiğini sor; yatak daralıyorsa erozyon, genişliyorsa birikim baskındır.
• Gelgit sorularında "genlik" ile "yüksek su düzeyi" aynı şey değildir; genlik ikisi arasındaki farktır.
• Deniz ve gül hesaplarında kilometre metreye geçirilirken bin, metreküp kilometreküpe geçirilirken bir milyar çarpanı devreye girer.

Kendini dene

Bu sayfayı okuduktan sonra Hidrografya (Akarsular, Göller, Denizler) konusunun çözümlü sorularını çöz.

Konu anlatımına dön · Hesap aç, ilerlemen kaydedilsin