tyt. SınıfCoğrafya
Toprak — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Toprağın ana kayanın parçalanması, humuslaşma ve olgunlaşma aşamalarıyla oluşumunu sıralar.
- Toprak profilindeki A, B ve C katmanlarını özellikleriyle tanıyıp birbirinden ayırır.
- Toprağın mineral, humus, toprak suyu ve hava bileşenlerinin görevlerini karşılaştırır.
- Kumlu, killi, çakıllı ve tınlı toprakların su tutma ve su geçirgenlik özelliklerini açıklar.
- Erozyonu doğuran doğal ve insan kaynaklı etkenleri belirleyip koruma önlemi seçer.
- Organik gübre uygulamalarının toprak verimliliğine etkisini verilerle yorumlar.
Önemli noktalar
- Toprak; mineral, humus, toprak suyu ve hava boşluğundan oluşur, dördü birden gereklidir.
- Toprak oluşumu; ayrışma, humuslaşma ve olgunlaşma basamaklarıyla sırayla yürür.
- A katmanı humuslu, B katmanı kil ve demir birikimli, C katmanı ayrışmış ana kayadır.
- Tane boyu oranı toprağın su tutma ve su geçirgenlik özelliğini, dolayısıyla verimliliğini belirler.
- Toprak kaybı doğal hâlde bile yıllarca süren bir süreçtir; bitki örtüsü onu büyük ölçüde yavaşlatır.
- Organik gübre toprağın yapısını ve su tutma gücünü düzeltir, ancak mineral besin ihtiyacını tek başına karşılamaz.
Formüller ve kurallar
- Profil derinliği = A katmanı kalınlığı + B katmanı kalınlığı + C katmanı kalınlığı (cm)
- Tın oranı = 100 − kum oranı − kil oranı − çakıl oranı (yüzde)
- Üç yıllık ortalama verim = (y1 + y2 + y3) ÷ 3 (kg)
- Yıllık toprak kaybı (mm) = yıllık toprak kütlesi (kg) ÷ 1300 (kg/dekar/mm)
- Toplam organik gübre ihtiyacı = alan (dekar) × dekar başına doz (kg)
- Bir sulama turundaki su = alan (dekar) × sulama derinliği (mm) (m³)
- Organik madde oranı (yüzde) = organik madde kütlesi ÷ numune kuru kütlesi × 100
- Kök derinliği = profil derinliği × köklenen bölüm oranı (yüzde ÷ 100)
- Verim kaybı (yüzde) = kaybedilen kalınlık (cm) × her santimetre için verilen kayıp (yüzde)
- Hava boşluğu oranı = gözenek hacmi (yüzde) × (100 − suyla dolan kısım) ÷ 100
Sık yapılan hatalar
- A ve C katmanını karıştırmak: A katmanı yüzeyde ve humuslu olduğu için en üstte bulunur, koyu renklidir ve köklerce işlenmiştir. C katmanı ise en altta, ana kayanın ayrışmasıyla oluşmuş iri parçalı tabakadır. İkisi yer değiştirilirse profil yanlış okunur ve hesaplanan derinlik bozulur.
- Toprağı yalnız kum ve kil sanmak: Toprak yalnızca mineral taneciklerden oluşmaz; humus, toprak suyu ve hava boşluğu da vardır. Bu bileşenler çıkarıldığında elde edilen şey toprak değil, sadece toprak öğütüğüdür.
- Kumlu toprağa kurak, killi toprağa geçirgen demek: Kumlu topraklarda gevenekler büyük olduğu için su hızla süzülür, su tutma kapasitesi düşüktür. Killi topraklarda ise küçük tanecikler suyu güçlü tutar, ancak drenaj zayıflar ve ağır bünye sorunu ortaya çıkar.
- Lateriti alüvyumla karıştırmak: Laterit, sıcak ve nemli iklimlerde çözeltmeyle silikatların çözülüp oksitlerin yüzeyde birikmesiyle oluşan sert kabuktur. Alüvyum ise akarsu çökeltilerinin birikmesiyle oluşan genç ve verimli topraktır. Biri oluşum, diğeri birikim ürünüdür.
- Erozyonu yalnız suyla sınırlamak: Toprak, su kuvvetiyle olduğu kadar rüzgâr kuvvetiyle de taşınır. Açık ve bitki örtüsünden yoksun düz alanlarda rüzgâr erozyonu etkilidir; koruma önlemleri de buna göre seçilmelidir.
- Gübre dozunu analiz yapmadan ayarlamak: Toprak analizi olmadan belirlenen gübre dozu, bitkinin ihtiyacından fazla veya eksik olabilir. Fazlası ekonomik kayıp ve toprak kirliliği yaratır, eksiği verimi düşürür.
Hızlı tekrar ipuçları
- Sıcaklık ve nem yüksekse ayrışma ve humuslaşma hızlıdır; kurak ve soğuk yerlerde toprak oluşumu yavaştır.
- Profilde renk koyulaştıkça ve kökler yoğunlaştıkça üstteki katmanın humus bakımından zengin olduğu anlaşılır.
- Toprak tipi sorusunda önce suyun nasıl hareket edeceğini düşünün: hızlı süzülüyorsa kumlu, tutuluyorsa killi bünyedir.
- Yüzeyde beyazımsı kabuk varsa çoraklaşma, sert ve kırmızımsı kabuk varsa lateritleşme söz konusudur.
- Sayısal sorularda dekar ile metre kare, milimetre ile kübik metre arasındaki bağı mutlaka kurun.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.