tyt. SınıfBiyoloji

Madde Döngüleri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Madde döngüsü kavramını, döngünün bir süreç zinciri olduğunu açıklayabilir.
Karbon döngüsünde fotosentezin, solunumun, ayrıştırmanın ve denizlerin rollerini sıralayabilir.
Azot döngüsünde azot bağlama, nitrifikasyon, denitrifikasyon ve azot kaybı süreçlerini birbirinden ayırt edebilir.
Su döngüsünde buharlaşma, yağış, süzülme ve bitkilerin terlemesi yoluyla su kaybını açıklayabilir.
Fosfor döngüsünün diğer döngülerden farkını ve neden sedimanlarda biriktiğini yorumlayabilir.
Bir bölgedeki madde bütçesini sayısal olarak kurarak hangi maddenin fazla hangi maddenin eksik olduğunu yorumlayabilir.

Madde döngüsü bir maddeyi yoktan var etmez; ortamlar arasında yer değiştirir.
Canlılar madde döngüsünde hem madde alan hem madde veren taraflardır.
Atmosferde bol bulunan azot gazını bitkilerin çoğu doğrudan kullanamaz; bağlanma gerekir.
Nitrifikasyon iki basamaklıdır: amonyumdan nitrit, sonra nitritten nitrat.
Denitrifikasyon azotu atmosfere geri verir ve azot kaybı olarak adlandırılır.
Fosfor döngüsünde gaz fazı yoktur; fosfor sedimanlarda ve kayaçlarda birikir.
Buharlaşma suyu yok etmez, yalnızca faz değiştirir; su kaybı sistemden ayrılan su için kullanılır.

Madde bütçesi farkı = sisteme giren madde − sistemden çıkan madde
Sistemde biriken madde miktarı = giren toplam − çıkan toplam
Kayba uğrayan madde yüzdesi = kaybedilen madde / başlangıçtaki madde × 100
Bağlanan azot miktarı = bakteri sayısı × bakteri başına bağlama oranı
Nitrit miktarı = amonyum miktarı × nitrite dönüşme oranı (yüzde) / 100
Nitrattan atmosfere dönen azot = nitrat miktarı × denitrifikasyon oranı (yüzde) / 100
Suda çözünmüş fosfor = topraktaki toplam fosfor − sedimanlarda biriken fosfor
Fotosentezde oluşan oksijen kütlesi = tüketilen karbondioksidin mol sayısı × oksijenin mol kütlesi

Azotun doğrudan bitkilerce alınabildiğini düşünmek: Atmosferde bol miktarda bulunan azot gazını bitkilerin çoğu doğrudan kullanamaz. Toprağa bağlanan azotun bitkilerce alınabilir hâle gelmesi gerekir.
Azot bağlamayı azot kaybı saymak: Azot bağlama, atmosferdeki azotu bağlayarak toprak havuzuna ekler; bu bir kazançtır. Azot kaybı ise bağlanan azotun yıkanması ya da denitrifikasyonla sistemden çıkmasıdır.
Denitrifikasyonu yıkama ile aynı saymak: Denitrifikasyonda azot gaz hâline dönerek atmosfere çıkar, yıkamada ise azot topraktan suyla uzaklaşır. İki kayıp yeri ve sonraki süreç farklıdır.
Fosforun gaz hâlinde döngüye katıldığını düşünmek: Fosfor döngüsünde gaz fazı yoktur. Bu nedenle fosfor birikimi sedimanlarda ve kayaçlarda gerçekleşir ve döngü geri dönüşümü zayıftır.
Buharlaşmayı su kaybı saymak: Buharlaşma suyu yok etmez; suyu katı ve sıvı fazdan gaz fazına taşır ve su döngüsünün bir parçasıdır. Su kaybı denince sistemden ayrılan su kastedilir.

Sorudaki maddenin adını görünce hangi döngü söz konusu olduğunu hemen eşleştir.
Atmosferden toprak yönüne giden olayları giriş, topraktan atmosfere gidenleri çıkış olarak işaretle.
Azot sorularında bağlama, nitrifikasyon ve denitrifikasyonu karıştırma; hangi yönde çalıştıklarını sor.
Fosfor sorularında gaz fazından söz ediliyorsa şık elenmiş olabilir; fosfor gaz hâlinde dolaşmaz.
Su sorularında buharlaşma ile sızma ya da akıntı farklıdır; ikisi aynı anda olabilir.
Bütçe hesabında "giren" ile "çıkan" ayrımını ilk işaretle; yön hatası en sık hata kaynağıdır.