Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Ekoloji, canlıların nerede yaşadığını ve birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu araştıran bilim dalıdır. Adı hem yaşama yerleşme hem de yaşam düzeni anlamına gelir. Ekoloji birbirine girmez bir konu değildir; atomdan gezegene kadar her ölçekte canlıların ilişkilerini inceleyebilir ve her ölçekte aynı temel sorulara yanıt arar.
Sınavda bu alandan gelen sorular genellikle üç biçimde olur. Birincisi tanım ve sınıflandırma soruları: bir ilişkinin adı nedir, hangi işareti taşır. İkincisi senaryo soruları: verilen bir olayın hangi etkileşim örneği olduğu. Üçüncüsü yorum soruları: bir türün neden belirli bir alanda bulunduğu ya da neden yok olduğu. Üçü de aynı mantığa dayanır.
Ön Bilgi: Ortam, Habitat ve Niş
Bir canlının yaşadığı ve üzerinde gerekli kaynakları bulduğu alana habitat denir. Habitat kavramı "nerede yaşar" sorusuna yanıt verir; içinde hangi koşulların bulunduğunu da anlatır. Bir tür bir habitattan çıkarıp başka bir habitata yerleşebilir, ancak yeni habitattaki koşullar ona uygunsa.
Niş ise "nasıl yaşar" sorusuna yanıt verir. Bir türün nişi, o türün kullandığı kaynakların, yaşadığı alanın ve yaptığı etkinliklerin tümüdür. İki tür aynı alanda yaşayabilir; ancak aynı kaynağı aynı biçimde kullanırlarsa nişleri örtüşür ve rekabet ortaya çıkar. Nişi dar olan bir tür, yalnızca belirli koşullarda yaşayabilir.
Temel Kurallar ve İlkeler
Etkileşimler iki türlü işaretle gösterilir. Bir türün başka bir tür üzerindeki etkisi olumlu ise işaret artı, olumsuz ise eksi olarak yazılır. Kendi türü üzerindeki etkisi ise her zaman eksi işaretle gösterilir. Buna göre rekabet eksi eksi, avcılık eksi artı, mutualizm artı artı, kommensalizm artı sıfır ve amensalizm sıfır eksi olarak ifade edilir.
Her etkileşim iki türü birden tanımlar. Avcı ile av ilişkisinde avcı kazanır, av zarar görür. Aynı olay bir başka soruda ters yönden sorulabilir. Bu yüzden hangi türün hangi tür üzerinde etkili olduğu soruya göre değişir ve seçeneğin hangi türe göre yazıldığına dikkat edilmelidir.
Ekolojik faktörler ikiye ayrılır. Abiotik faktörler ışık, sıcaklık, su, toprak, rüzgâr ve nem gibi cansız öğelerdir. Biyotik faktörler ise diğer canlıların varlığı, tür çeşitliliği ve besin zinciri ilişkileridir. Bir canlı üzerinde ikisi birlikte etkilidir.
Her faktörün bir optimum değeri vardır. Bir faktörün etkisi doğrusal değildir; en uygun değer optimumdur, optimumun altında ve üstünde gelişme yavaşlar. Bu nedenle "fazla ışık zararlıdır" gibi ifadeler, aynı olgunun ters yönde de doğru olabileceğini gösterir.
Habitat parçalanması popülasyonları etkiler. Geniş ve sürekli bir alan, parçalara bölündüğünde her parçadaki birey sayısı azalır ve bazı bireyler diğer parçalara ulaşamaz hâle gelir. Bu nedenle parçalama, ekolojik bağlantı kurulamaması nedeniyle çeşitlilik kaybına yol açar.
Etkileşim Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, türler arası etkileşimleri iki tür üzerindeki etkileriyle yan yana koyar. Sorunun kökü hangi etkileşimi tarif ediyorsa önce işaretleri belirleyin, sonra şıklara geçin.
| Etkileşim | Birinci Tür Üzerindeki Etki | İkinci Tür Üzerindeki Etki |
|---|
| Rekabet | Eksi | Eksi |
| Avcılık ve yırtıcılık | Eksi | Artı |
| Parazitlik | Artı | Eksi |
| Mutualizm | Artı | Artı |
| Kommensalizm | Sıfır | Artı |
| Amensalizm | Sıfır | Eksi |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Verilen senaryoyu iki türe ayır. Sorudaki olayda hangi iki canlı ya da hangi iki grup yer alıyor, bunu açıkça yaz. Tek bir türden söz ediliyorsa bu soru bir etkileşim sorusu değildir; o durumda abiotik faktör etkisi aranır.
Adım 2 — Her türün etkisini yönüyle birlikte belirle. İlk tür ikinci türden avantaj sağlıyor mu sağlıyorsa artı, zarar veriyorsa eksi, etkilenmiyorsa sıfır işaretlenir. Aynı işlem ikinci tür için de yapılır.
Adım 3 — İşaret çiftini etkileşim adıyla eşleştir. Eksi eksi rekabet, eksi artı avcılık, artı eksi parazitlik, artı artı mutualizm, sıfır artı kommensalizm, sıfır eksi amensalizm karşılık gelir. Bu eşleştirme yapıldıktan sonra seçenek bulunur.
Adım 4 — Kendi türü içindeki ilişkiyi ayrıca denetle. Aynı türün bireyleri arasında besin, yer ve eş için rekabet her zaman vardır. Bu ilişki mutualizm olarak değerlendirilemez.
Sık Yapılan Hatalar
Aşağıdaki hatalar, ekoloji sorularında en sık puan kaybettiren başlıklardır.
- Etkileşimleri tek yönlü düşünmek: Bir etkileşim iki türü birden tanımlar. Avcı için av bir besin kaynağıyken av için avcı bir tehlikedir; tek yönlü düşünüldüğünde işaretler yer değiştirir ve yanlış etkileşim seçilir.
- Kendi türü içindeki rekabeti göz ardı etmek: Bireylerin kendi türlerinden gelen talepleri vardır. Bu talepler karşılanmadığında rekabet kendi türü içinde gerçekleşir; bu yüzden bir popülasyon kendi türü içinde de sınırlanabilir.
- Avcılık ile parazitliği aynı saymak: Avcı öldürücüdür ve avını bir kez yer; parazit ise konak öldürmeden uzun süre kaynak olarak kullanır ve yaşamını sürdürür. Bu ayrım birçok soruda ayırt edici seçenek olarak verilir.
- Her faktörün etkisini doğrusal saymak: Her abiotik faktörün bir optimum değeri vardır; optimumun altında da üstünde de gelişme sınırlanır. Bu nedenle "her şeyde artış iyidir" biçiminde düşünmek hatalıdır.
- Niş ile habitatı aynı saymak: Habitat nerede yaşanıldığıdır, niş ise nasıl yaşanıldığıdır. Aynı habitatta farklı nişlerle yaşayan türler bir arada bulunabilir; iki kavram birbirinin yerine kullanılamaz.
Özet
Ekoloji, ilişkileri işaretlerle okur. Ekoloji birey, popülasyon ve ekosistem düzeyinde canlıların ilişkilerini inceler. Türler arası etkileşimler iki tür üzerindeki etkileriyle tanımlanır: rekabet her iki türü de olumsuz etkiler, avcılık birini olumlu diğerini olumsuz etkiler, mutualizm her iki türü de olumlu etkiler, kommensalizm bir türü etkilemez, amensalizm ise bir türü zararsız bırakırken diğerini olumsuz etkiler. Abiotik faktörlerin optimum değerleri vardır ve habitat parçalanması türler arası bağlantıları zayıflatır.
Bir ormanın bir bölümüne yol yapımıyla birlikte, bu bölümü üç ayrı adaya benzer parçaya bölünmüştür. Bu parçalama için hangi ekolojik etkilerin doğabileceğini yaz. Ardından parçalardan ikisinde bir türün bol, üçüncüsünde çok az bulunduğunu gözlemlediniz. Bu gözlem hangi etkileşim ve hangi faktörle açıklanabilir? Son olarak parçaları birbirine bağlayan bir geçiş koridorunun ekolojik işlevini gerekçesiyle açıklayınız.
Ne Öğreneceğiz
Canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini, bu ilişkilerin canlıların davranışı ve yayılışı üzerindeki etkilerini inceleyen bilim dalının temel ilkelerini tanıma; türler arası etkileşim türlerini işaretleriyle ayırt etme ve çevresel faktörlerin bir canlı üzerindeki etkisini yorumlama becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Ekolojinin incelediği düzeyleri birey, popülasyon ve ekosistem olarak sıralayabilir.
- Türler arası etkileşim türlerini her birinin iki tür üzerindeki etkisini işaretleyerek sınıflandırabilir.
- Rekabet, avcılık, parazitlik, mutualizm ve kommensalizm ilişkilerini örneklerle açıklayabilir.
- Bir türün ekolojik nişini tanımlayarak niş genişliği ile kaynak paylaşımı arasındaki ilişkiyi açıklayabilir.
- Abiotik ve biyotik çevresel faktörleri sınıflandırarak bir canlı üzerindeki etkilerini karşılaştırabilir.
- Habitat parçalanması ve çevresel değişim sonuçlarını yorumlayarak koruma önerileri geliştirebilir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir türün başka bir türü yerinden etmesi ama kendisinin zarar görmemesi hangi etkileşimdir?
- İki tür belirlenir ve etkiler yönüyle not edilir.
- Birinci tür artı, ikinci tür eksi etiketi alır.
- Bu işaret çifti amensalizme karşılık gelir.
Sonuç/cevap: Amensalizm
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir alan 500 metrekareliktir ve bir türün bireyleri bu alanın 125 metrekaresini kaplamaktadır. Kaplama payı yüzde kaçtır?
- Kaplanan alan toplam alana bölünür.
- Yüz yirmi beş sayısı beş yüz sayısına bölünür.
- Sonuç yüzde 25 bulunur.
Sonuç/cevap: Yüzde 25
Kendini Dene
Soru: Verilen dört örnek olayın her birini uygun etkileşim adıyla eşleştiriniz ve her biri için iki tür üzerindeki etkiyi işaretle yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her örnek için doğru etkileşim adı yazılır (her örnek 4 puan). Her örnek için iki türün etkisi ayrı ayrı işaretlenir (her örnek 4 puan). En az bir örneğin rekabet, bir örneğin mutualizm, bir örneğin kommensalizm ve bir örneğin avcılık ya da parazitlik olması beklenir (4 puan). İşaret çiftleri tutarsız verilirse ilgili örnek için puan düşülür. Toplam 20 puan.
