tyt. SınıfBiyoloji
Kalıtım ve Genetik — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Alel, gen, genotip ve fenotip kavramlarını örneklerle ilişkilendirir.
- Homozigot ve heterozigot bireyde görülen alel sayısını ayırt eder.
- Punnett karesi yardımıyla tek ve iki genli çaprazlamaların oranlarını çıkarır.
- Verilen toplam yavru sayısından istenen gruptaki birey sayısını hesaplar.
- Tam baskınlık, eş baskınlık ve çekinik kalıtım arasındaki farkı açıklar.
- Otozomal ve eşeye bağlı kalıtımın sonuçlarını karşılaştırır.
Önemli noktalar
- Genotip bireyin alel çifti, fenotip ise gözlenen özelliktir.
- Çekinik özellik yalnızca homozigot çekinik bireyde ortaya çıkar.
- Aa × Aa çaprazlaması genotipte 1: 2: 1, fenotipte 3: 1 oranı verir.
- İstenen gruptaki sayı, oranın toplam yavru sayısıyla çarpılmasıyla bulunur.
- Farklı kromozomlardaki genler bağımsız dağılır ve 9: 3: 3: 1 oranı doğar.
- Alel frekansı toplam alel kopyaları üzerinden hesaplanır.
- Krossing-over oranı rekombinant yavru sayısının toplam yavru sayısına bölünmesiyle bulunur.
Formüller ve kurallar
- Aa × Aa çaprazlaması → genotip oranı 1 AA: 2 Aa: 1 aa
- Aa × Aa çaprazlaması → fenotip oranı 3 baskın: 1 çekinik
- İstenen birey sayısı = toplam yavru sayısı × istenen grubun oranı
- Çift heterozigot oranı (AaBb) = 1/4 = 2/4 × 2/4
- Alel frekansı p = (2 × AA + Aa) ÷ (2 × toplam birey)
- Bağımsız dağılımda birlikte olasılık = tek tek olasılıkların çarpımı
- Krossing-over oranı = rekombinant yavru sayısı ÷ toplam yavru sayısı
- Gamet çeşitliliği = 2^n (n = gen çifti sayısı)
- Zigot kromozom sayısı = iki gametin kromozom sayısının toplamı
Sık yapılan hatalar
- Genotip oranını fenotip oranı sanmak: Aa × Aa çaprazlaması genotip bakımından 1: 2: 1, fenotip bakımından 3: 1 oranı verir. Soruda "kaç yavru heterozigottur" deniyorsa 1: 2: 1, "kaç yavru çekinik fenotiplidir" deniyorsa 3: 1 oranı kullanılır.
- Çekinik özelliği heterozigotta görmek: Çekinik özellik ancak iki çekinik alelin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Heterozigot birey baskın özelliği gösterir.
- Toplamı çarpmayı unutmak: Oranı bulmakla sonuç bulmak aynı şey değildir. Oranı toplam yavru sayısıyla çarpmadan yazılan değer yalnızca payı verir.
- Bağımsız dağılımı her özellik için varsaymak: İki genin aynı kromozom üzerinde yan yana bulunması durumunda dağılım bağımsız olmaz. Bu nedenle 3: 3: 1: 1 gibi özel oranlar çıkar.
- Alel frekansını birey frekansı sanmak: Alel frekansı, toplam alel kopyaları üzerinden hesaplanır. Bu yüzden heterozigotların her biri iki alel kopyasının yarısı kadar sayılır.
- Cinsiyete bağlı kalıtımda oranı ikiye bölmek: Eşeye bağlı özelliklerde erkek birey tek X kromozomu taşıdığı için oranlar diğer özelliklerden farklı çıkar. Cinsiyetler ayrı ayrı değerlendirilmeden oran kurulamaz.
Hızlı tekrar ipuçları
- Önce sorunun genotip mi fenotip mi istediğini belirle, sonra oranı seç.
- Yavruların tümü baskın görünüyorsa ebeveynlerin ikisi de heterozigottur.
- Yüzde soruluyorsa oranı 100 ile çarpıp sonra toplamla çarp.
- İki özellik soruluyorsa oranların çarpımını kullan.
- Gamet sorularında gametin tek alel taşıdığını unutma.
- Eş baskınlıkta ara fenotip oluşacağını bil; tam baskınlıkta oluşmaz.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Kalıtım ve Genetik konusunun çözümlü sorularını çöz.