Canlıların Ortak Özellikleri ve Canlıların Sınıflandırılması

Konu Anlatımı

Canlıların Ortak Özellikleri

Tüm canlılar; hücre yapısına sahiptir, beslenir, solunum yapar, boşaltım yapar, hareket eder, ürer, büyür ve gelişir, çevresel uyarılara tepki verir ve homeostazi sağlar.

Hücre Teorisi

Bütün canlılar bir veya daha fazla hücreden oluşur; hücre, canlılığın temel birimidir; yeni hücreler mevcut hücrelerin bölünmesiyle oluşur.

Canlıların Sınıflandırılması

Canlılar; Monera (bakteriler), Protista (amip, öglena), Fungi (mantarlar), Plantae (bitkiler) ve Animalia (hayvanlar) olmak üzere beş âlemde incelenir. Prokaryot hücrelerde çekirdek zarı yoktur; ökaryotlarda vardır.

Taksonomik Sınıflandırma ve Tür Kavramı

Yeryüzündeki milyonlarca canlının sistematik biçimde incelenebilmesi için taksonomi biliminden yararlanılır. Canlılar, benzerlik ve farklılıklarına göre büyükten küçüğe doğru âlem, şube, sınıf, takım, familya, cins ve tür basamaklarında gruplanır. Tür, aynı yapı ve davranış özelliklerini taşıyan, kendi aralarında üreyebilen ve doğurgan döller veren canlılardan oluşur. Her canlının bilimsel adı ikili adlandırma sistemiyle verilir: ilk kelime cins adıdır ve büyük harfle başlar, ikinci kelime tür adıdır ve küçük harfle yazılır. Örnek olarak insan için Homo sapiens, koli bakterisi için Escherichia coli adları kullanılır. Bu sistem canlıların tüm dünyada aynı adla anılmasını sağlar.

Çözüm Tekniği: Bir Canlıyı Âleme Yerleştirme

Sınavda verilen canlıyı âleme yerleştirirken şu karar sırası izlenir. Birinci adım: Canlıda hücre var mıdır, yok mudur? Hücre yoksa canlı virüstür ve beş âlemin dışındadır. İkinci adım: Hücrede çekirdek zarı bulunuyor mu? Çekirdek zarı yoksa prokaryot yapılı Monera, varsa ökaryot yapılı diğer dört âlemden biridir. Üçüncü adım: Ökaryot canlılarda hücre duvarı ve beslenme şekli incelenir. Selüloz örtülü ve fotosentetik canlılar Plantae, kitin örtülü ve dışarıdan hazır besin alan canlılar Fungi, örtüsüz ve hareketli olarak beslenenler Animalia âlemindedir. Bitkisel ve hayvansal özelliklerin bir arada bulunduğu amip benzeri tek hücreliler ise Protista âleminde değerlendirilir.

Sık Çıkan Kalıplar: Âlemlerin Karşılaştırılması

Sınav sorularında âlemler hücre tipi, hücre duvarı, beslenme biçimi ve örnek canlı üzerinden karşılaştırılır. Monera: Prokaryot, peptidoglikan örtülü, bakteriler ve siyanobakteriler. Protista: Ökaryot, tek hücreli ökaryotların toplandığı geçiş âlemi; amip, öglena, paramezyum, yosunlar. Fungi: Kitin örtülü, heterotrof, sporla çoğalan mantarlar; maya ve küf mantarları. Plantae: Selüloz örtülü, ototrof, çok hücreli bitkiler. Animalia: Hücre duvarı olmayan, hareketli, heterotrof hayvanlar. Öglenanın hem kloroplast taşıması hem de hazır besin alabilmesi, onu sorularda sıkça karşılaşılan karma beslenen canlı örneği yapar.

Zaman Kazandıran Yollar

Uzun açıklama metinlerinde tek tek satır okumak yerine önce canlının hücre tipi ve hücre duvarı bilgisini arayın; çoğu soru bu iki ipucuyla çözülür. Mantarların bitki sanılmasını engelleyen anahtar, kitin örtüsü ve fotosentez yapamamasıdır. Virüs sorularında hedef kelime hücredir: hücre yapısı, organelleri ve bağımsız üreme yoksa cevap canlının canlı sınıfına girmeyeceğidir. Şıklarda geçen bir canlının âlemi bilinmiyorsa, bilinen canlılar üzerinden eleme yapmak en hızlı yoldur.

Ne Öğreneceğiz

Canlılığın temel özellikleri, hücre teorisi ve canlı grupları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Canlıların ortak özelliklerini sıralar.
• Hücre teorisini açıklar.
• Canlıları sınıflandırır.
• Canlı gruplarının temel özelliklerini karşılaştırır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Virüsler hücre yapısına sahip olmadığından canlı kabul edilmez.
• Bakteriler prokaryot, diğer âlemler ökaryottur.
• Canlılığın temel birimi hücredir.
• Tür, aynı yapıya sahip kendi aralarında üreyebilen ve doğurgan döller veren canlılardan oluşur.
• İkili adlandırmada cins adı büyük, tür adı küçük harfle yazılır; örneğin Homo sapiens.
• Öglena kloroplast taşıdığı hâlde hazır besin de alabilir; Protista âleminin karma beslenen örneğidir.
• Hücre duvarı: bakterilerde peptidoglikan, bitkilerde selüloz, mantarlarda kitin.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Çekirdeksiz hücre yapısına sahip canlılar hangi âlemdedir?

1. Çekirdek zarı yoksa prokaryottur.
2. Prokaryot canlılar Monera âlemindedir.
3. Sonuç: Monera.

Sonuç/cevap: Monera

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bakteri, amip, mantar ve buğdaydan oluşan dörtlüde prokaryot hücreli olan kaç canlı vardır?

1. Bakteri prokaryot yapılıdır; çekirdek zarı taşımaz.
2. Amip ve mantar ökaryot hücreli canlılardır.
3. Buğday çok hücreli bir bitki olduğu için ökaryot yapıdadır.
4. Yalnızca bakteri prokaryot olduğundan sayı birdir.

Sonuç/cevap: 1

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Âlem Belirleme konusunun adımları:

1. Çekirdek zarı yoksa prokaryottur.
2. Prokaryot canlılar Monera âlemindedir.
3. Sonuç: Monera.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Virüsleri canlı sanmak: Virüsler zorunlu parazittir ve hücre yapısına sahip değildir.

Mantarları bitki sanmak: Mantarlar ayrı bir âlemdir.

Tüm canlıların ökaryot olduğunu düşünmek: Bakteriler prokaryottur.

Yosunları bitki âleminde saymak: Tek hücreli su yosunları ökaryot olmalarına rağmen Protista âleminde incelenir; çok hücreli kara bitkileri Plantae'dir.

Virüsleri Monera ile karıştırmak: Bakteriler hücre yapılı prokaryot canlılardır, virüslerin ise hücresel yapısı yoktur; ikisi aynı grupta değerlendirilmez.

Özet

Canlılar beslenme, solunum, boşaltım, üreme gibi ortak özellikler taşır. Hücre canlılığın temel birimidir. Canlılar beş âlemde sınıflandırılır; bakteriler prokaryot, diğerleri ökaryottur.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Canlıların ortak özelliklerini sırala ve hücre teorisinin temel iddialarını açıkla. Sonra virüsün neden hücre yapısına sahip olmadığı için canlı kabul edilmediğini bir paragrafta değerlendir.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: beslenme, solunum, boşaltım, üreme ve büyüme gibi en az beş ortak özelliğin doğru sıralanması 5 puan; hücre teorisinin bütün canlıların hücreden oluştuğu ve hücrenin temel yaşam birimi olduğunu yazmasının 4 puan; virüsün kendi başına metabolizma yapamaması ve ancak konak içinde çoğalabildiği için canlı sayılmadığının açıklanması 4 puan; homeostazi (iç denge) kavramına değinilmesi 1 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Ortak özellikler yaşamın temel süreçleridir; virüs bu süreçlerin çoğunu yalnızca konak hücresinde sürdürebildiği için yarı canlı ya da cansız olarak sınıflandırılır.