ayt. SınıfTürkçe
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü gelenek ve yazılı dönem olarak ayrımını açıklar.
- Destan, efsane ve masal türlerini özelliklerine göre karşılaştırır.
- Oğuz Kağan, Ergenekon, Alpamış ve Köroğlu anlatılarının ortak ve farklı yönlerini belirtir.
- Orhun Yazıtları, Kutadgu Bilig, Dîvanü Lugatî't-Türk ve Divan-ı Hikmet'in konu ve yazım yönünden özelliklerini karşılaştırır.
- Bir metnin sözlü mü yazılı mı gelenek ürünü olduğunu gerekçesiyle yorumlar.
Önemli noktalar
- Sözlü gelenekte yazar belli olmaz; eser her anlatımda yeniden kurulur.
- Kalıp ifadeler ve tekrarlar, anlatıcının belleğini ve ezberini kolaylaştırır.
- Dede Korkut Kitabı, sözlü geleneğin yazıya geçirilmiş en geniş ve değerli örneğidir.
- Orhun Yazıtları, Türkçenin bilinen en eski yazılı örnekleri arasında sayılır.
- Kutadgu Bilig ahlak ve devlet yönetimini, Dîvanü Lugatî't-Türk ise yaşayan halk ağzını derlemiştir.
- Ahmet Yesevi hece ölçüsünü kullanarak halkın anlayacağı bir şiir dili kurmuştur.
- Telif kavramı yazılı eserlerle ilişkilidir; sözlü gelenekte teliften söz edilemez.
Formüller ve kurallar
- Sözlü gelenek + yazılı dönem = İslamiyet öncesi Türk edebiyatı
- Metin her icrada değişebiliyorsa sözlü gelenek ürünüdür
- Yazar belli mi? Değilse sözlü izi güçlüdür
- Orhun Yazıtları = Türkçenin bilinen en eski yazılı örnekleri
- Kutadgu Bilig = Balasagun + Yusuf Balasaguni + ahlak öğütü
- Dîvanü Lugatî't-Türk = Mahmud Kaşgari + Arapça, Farsça, Türkçe
- Divan-ı Hikmet = Ahmet Yesevi + hece ölçüsü
Sık yapılan hatalar
- Oğuz Kağan Destanı'nı bağımsız bir eser sanmak: Anlatı, Dede Korkut Kitabı'nın giriş bölümünde yer alır.
- Kutadgu Bilig ile Dîvanü Lugatî't-Türk'ü aynı türden saymak: İlki ahlak ve devlet yönetimini, ikincisi sözlük derlemesini konu alır.
- Ahmet Yesevi'nin aruz ölçüsü kullandığını düşünmek: Eserleri hece ölçüsüyle yazılmıştır.
- Orhun Yazıtları'nın Arap alfabesiyle yazıldığını varsaymak: Metinler runik harflerle yazılmıştır.
- Sözlü gelenekte sabit metin aramak: Metin ancak yazıya geçirildiğinde sabitleşir.
- Eski Türkçe ile Orta Türkçe'yi karıştırmak: İslamiyet öncesi dönemin Türkçesine Eski Türkçe denir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Yazar, eser, dönem üçlüsünü tek kartta birleştirip çalış.
- Sözlü ve yazılı gelenek farkını üç satırlık tabloyla sabitle.
- Destan sorularında kahramanın doğuşu, kurtuluşu ve dönüşü ipucunu ara.
- Eserde hangi ölçü ve hangi alfabanın kullanıldığına bakarak türü tahmin et.
- Efsane ile destanı karıştırmamak için “kanıtlanabilir mi?” sorusunu sor.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı konusunun çözümlü sorularını çöz.