ayt. SınıfTürkçe

Cümle Türleri ve Yapıları — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Cümleleri yüklemine göre özneye bağlı ve öznesiz olarak ayırır.
Cümleleri anlamına göre sınıflandırarak olumlu, olumsuz, soru, emir, istek ve ünlem cümlesini ayırt eder.
Tek yüklemli basit cümleleri çok yüklemli bileşik cümlelerden ayırır.
Bileşik cümleleri girişik, sıralı, bağlı, ortak ögeli ve örtülü olarak sınıflandırır.
Bir cümlede yan cümleciği bulur ve temel cümleciği belirler.

Cümleler üç ayrı ölçütle sınıflandırılır: yükleme göre, anlamına göre ve yapısına göre. Aynı cümle bu üç sınıflandırmanın üçünde de yer alabilir.
Yükleme göre sınıflandırmada ölçüt, yüklemin özneyle ilişkisidir; özne yazılsın ya da yazılmasın bu ilişki korunur.
Öznesiz cümlede özne yüklemin içinde gizlidir; bu cümleler anlam bakımından eksik sayılmaz.
Anlamına göre sınıflandırmanın ölçütü yüklemin taşıdığı yargıdır; nesne ya da tümleç sayısı bu ayrımda rol oynamaz.
Yapısına göre sınıflandırmada belirleyici olan yüklem sayısıdır. Tek yüklem basit, birden çok yüklem bileşik cümledir.
Bileşik cümlede yüklemi olmayan bölüme yan cümlecik, yüklemi olan bölüme temel cümlecik denir.
Girişik bileşik cümlede yan cümlecik birden çok öge yerine geçer; sıralı bileşik cümlede ise yüklemler birbirine göre sıralı değildir.

Cümlenin uzunluğunu ölçüt almak: Uzun bir cümle tek yüklemliyse basit, iki yüklemliyse bileşik cümledir.
Öznesiz cümleyi eksik saymak: Öznesiz cümlede özne yüklemin içindedir; anlam eksik olmadığı gibi cümle de eksik değildir.
Nesnesi olmayan cümleyi olumsuz saymak: Olumlu ya da olumsuz olma, yüklemin yapısıyla ilgilidir; nesneyle ilgisi yoktur.
Yan cümleciği ikinci bir cümle sanmak: Bileşik cümlenin yüklemsiz bölümü yan cümleciktir; bu bölüm temel cümleciğin bir ögesidir.
Örtülü bileşik cümleyi sıralı bileşik cümleyle aynı görmek: Örtülü cümlede temel cümleciğin yükleminin öznesi diğer bölümden alınmıştır.
Ortak ögeli bileşik cümlede özneyi iki kez saymak: Özne iki bölüm arasında ortak kullanıldığı için bir kez yazılır.

Önce yüklem sayısını bul, sonra cümleyi anlamına göre gruba yerleştir; sıralama bu yönde olursa hızlı ilerlersin.
Yükleme göre sınıflandırmada özneyi aramak yerine yüklemin kip ve çekimini incele.
Bileşik cümlede yüklemi olmayan bölümü bulmak, temel cümleciği tanımanın en kısa yoludur.
Anlamına göre sınıflandırmada yüklemin kipine ve eklerine bak; soru, emir, istek ve gereklilik hep kipin izini taşır.
Karşılaştırma tablosunun ölçüt, tür ve belirleyici özellik sütunlarını soru çözümünde checklist olarak kullan.
Örnek cümleleri incelerken yüklemin başta mı ortada mı sona mı bittiğini işaretle; bu, yan cümleciği tanımayı kolaylaştırır.