ayt. SınıfTürkçe

Ses Bilgisi — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Türkçedeki ünlü ve ünsüzleri ayırt eder, ses ile hece arasındaki ilişkiyi açıklar.
Ünlü uyumunun kurallarını uygular, sözcükleri ünlü gruplarına göre sınıflandırır.
Ünsüz uyumunu ve ünsüz benzeşmesinin olmadığı durumları karşılaştırır.
Ünsüz yumuşaması, sertleşme, ses türeme ve ses kaynaşması olaylarını ayırt eder.
Bir sözcükteki hece sayısını ve hece türünü hesaplar, karşılaştırır.

Türkçede ünlü sayısı, sözcükteki hece sayısına eşittir; ünsüzler tek başına hece oluşturmaz.
Ünlü uyumu ilk ünlüye göre yapılır; ikinci ünlü ilk ünlünün grubuna girmez ve buna büyük ünlü uyumu denir.
Düz ünlüler a, ı, o, u; yarım yuvarlak ünlüler e, i; yuvarlak ünlüler ö, ü olarak gruplandırılır.
Düzlük boyutu a – ı, yuvarlaklık boyutu ö – ü sesleri üzerinde denetlenir.
Ünsüz benzeşmesi iki ünsüzün birbirine yaklaşmasıdır; ç, s ve ş benzeşmez, yumuşak ünsüz içeren sözcükte de benzeşme olmaz.
Ünsüz yumuşamasında en sık görülen dönüşümler k, p, t seslerinin sırasıyla ğ, b, d seslerine dönüşmesidir.
Sertleşmede yumuşak ünsüz, -da/-dan gibi eklerle sert ünsüze dönüşür: ad – at.
Benzeşme ve yumuşama sesin niteliğini değiştirir ama hece sayısını değiştirmez; ses türeme ve ses kaynaşması ise hece sayısını artırır.
Vurgu ağırlıklı olarak son heceye düşer.

Ünlü uyumunu ikinci ünlüye göre kurmak: Uyum daima ilk ünlüye göre kurulur; ikinci ünlü kendi grubunda kalır.
Yarım yuvarlak ünlüleri yuvarlak saymak: e ve i yarım yuvarlak; ö ve ü yuvarlak ünlüdür.
Her ünsüz çiftinin benzeştiğini düşünmek: ç, s ve ş benzeşmez; yumuşak ünsüz içeren sözcüklerde benzeşme gerçekleşmez.
Ünsüz yumuşamasıyla sertleşmeyi karıştırmak: Yumuşamada sert ünsüz yumuşak ünsüze, sertleşmede yumuşak ünsüz sert ünsüze dönüşür.
Hece sayısını harf sayısıyla karıştırmak: Hece sayısı ünlü sayısına eşittir; ünsüzler ayrı hece oluşturmaz.
Kapalı ve açık heceyi ters ayırmak: Sonu ünsüzle biten kapalı, sonu ünlüyle biten açık hecedir.

Ünlü gruplarını ezberlemek yerine, üç gruba ayırmanın nedenini düşün.
Sözcükteki ilk ünlüyü bulmak, ünlü uyumu sorularını tek hamlede çözer.
Ünsüz çiftlerini cinslerine göre karşılaştır: sert – sert benzeşir, yumuşak varsa benzeşmez.
Heceleri saymada ünlü sayısını kullan; ünsüzler sayıya katılmaz.
Orta ve serbest hece ayrımında bitiş sesine değil baş sese bak.
Ses olaylarını ayırt etmek için değişen şeyin yalnızca ses mi yoksa hece sayısı mı olduğunu sor.