Küreselleşen Dünya ve Türkiye

Konu Anlatımı

Soğuk Savaş Sonrası Düzen

1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla iki kutuplu dünya düzeni sona erdi. ABD tek süper güç olarak öne çıktı; NATO genişledi, yeni bağımsız Türk cumhuriyetleri kuruldu. Türkiye, bölgesel bir aktör olarak etkinliğini artırdı.

Küreselleşme

İletişim ve ulaşım teknolojileri, uluslararası ticareti ve kültürel etkileşimi hızlandırdı. Küreselleşme; ekonomik bütünleşme, bölgesel örgütlenmeler ve küresel sorunlarla (iklim, terör, göç) birlikte ele alınır.

Türkiye'nin Yeri

Türkiye; NATO, Avrupa Birliği adaylığı, Türk Devletleri Teşkilatı ve bölgesel iş birlikleriyle küresel ve bölgesel dengede önemli bir konuma sahiptir. Enerji koridorları ve jeopolitik konum stratejik değerini artırır.

Soğuk Savaş Sonrası Yeni Düzen

1991de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla iki kutuplu dünya düzeni sona ermiştir. ABD tek süper güç olarak öne çıkmış, ancak zamanla Avrupa Birliği, Çin ve bölgesel güçlerle birlikte daha çok kutuplu bir yapı oluşmaya başlamıştır. Bağımsızlık kazanan yeni Türk cumhuriyetleri, Türkiyenin dış politikasında yeni imkânlar yaratmıştır.

NATO genişlemiş, Orta Avrupa ve Balkanlarda yeni güvenlik düzenleri kurulmuştur. Eski blok ülkelerinde iktisadi dönüşüm, siyasal istikrarsızlık ve kimlik tartışmaları bu dönemin iç sorunları olmuştur. Böylece 1991, hem bir son hem de yeni bir başlangıç yılı olarak okunur.

Küreselleşmenin Boyutları

Küreselleşme tek bir alanda değil birden fazla düzlemde yaşanır. Ekonomide uluslararası şirketler ve ticaret ağları, siyasette uluslararası örgütler, kültürde iletişim teknolojileri etkileşimi hızlandırır. Aşağıdaki tablo boyutları ve sonuçlarını özetler.

Kuruluşlar ve Antlaşmalar

Avrupa Birliği, Maastricht Antlaşması (1992) ile bugünkü yapısına kavuşmuş ve 1993te yürürlüğe girmiştir. Türkiye Helsinki Zirvesi (1999) ile aday ülke olmuş, 3 Ekim 2005te üyelik müzakereleri başlamıştır. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Teşkilatı 1992de kurulmuş, 2021de Türk Devletleri Teşkilatı adını almıştır.

SSCB 1991 • Maastricht 1992 • Helsinki 1999 • Müzakere 2005 • TDT 2021

Türkiyenin Yeri

Türkiye; NATO üyeliği, Avrupa Birliği adaylığı, Türk Devletleri Teşkilatı ve komşu bölgelerle kurduğu iş birlikleriyle hem bölgesel hem küresel bir aktördür. Enerji koridorları üzerindeki konumu ve coğrafi konumu stratejik değerini artırır; ayrıca Birleşmiş Milletlerde dönem dönem güvenlik konseyi üyeliği gibi sorumluluklar üstlenmiştir.

Küresel Sorunlar

İklim değişikliği, göç, terör, salgın hastalıklar ve yoksulluk sınırları aşan sorunlardır. 1990-1991 Körfez Savaşı, 2001deki terör saldırıları ve 2008 küresel finans krizi bu sorunların hem güvenlik hem ekonomi boyutunu gösteren örneklerdir. Bu tür sorunlar ancak uluslararası iş birliğiyle çözülebilir.

Sınav Odaklı Yaklaşım

Yıl-eşleştirme sorularında önce 1991 sonrası bağlamı kur; kuruluş adları ile kuruluş yıllarını ayrı ayrı ezberlemek yerine döneme göre grupla. Türkiye sorularında üyelik ile adaylığı karıştırma: NATO üyeliği 1952, AB adaylığı 1999dur.

Ne Öğreneceğiz

Soğuk Savaş sonrası düzen, küreselleşme ve Türkiye'nin yeri Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Soğuk Savaş sonrası dünya düzenini açıklar.
• Küreselleşmenin siyasal ve ekonomik etkilerini yorumlar.
• Türkiye'nin yakın dönem dış politikasını açıklar.
• Güncel küresel sorunları değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• 1991'de iki kutuplu düzen sona erdi.
• Küreselleşme ekonomik ve kültürel bütünleşmeyi artırdı.
• Türkiye bölgesel ve küresel aktördür.
• 1991 SSCBnin dağılmasıyla iki kutuplu düzen sona ermiştir.
• AB, Maastricht Antlaşması ile 1992de bugünkü yapısına kavuşmuştur.
• Türkiye 1999da AB adayı, 2005te müzakere sürecine başlamıştır.
• Küresel sorunlar sınırları aşar ve ortak çözüm gerektirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: İki kutuplu dünya düzeni hangi yıl sona ermiştir?

1. Adım 1: İki kutuplu düzenin 1991de sona erdiğini belirle.
2. Adım 2: Bunun sebebini hatırla: Sovyetler Birliğinin dağılması.
3. Adım 3: Sonuç olarak 1991 yılı bu düzenin bitişidir.

Sonuç/cevap: 1991

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Tarih konusunun adımları:

1. Adım 1: İki kutuplu düzenin 1991de sona erdiğini belirle.
2. Adım 2: Bunun sebebini hatırla: Sovyetler Birliğinin dağılması.
3. Adım 3: Sonuç olarak 1991 yılı bu düzenin bitişidir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Soğuk Savaş'ı II. Dünya Savaşı sanmak: 1947-1991 arası dönemdir.

Küreselleşmeyi yalnızca ekonomi sanmak: Kültür ve siyaseti de kapsar.

Türkiye'nin rolünü yalnızca bölgesel görmek: Küresel boyutu da vardır.

Soğuk Savaşı II. Dünya Savaşı ile karıştırmak: Soğuk Savaş 1947-1991 arası ideolojik rekabet dönemidir.

Türkiyenin AB üyesi olduğunu yazmak: Türkiye aday ülkedir, üyelik müzakereleri 2005te başlamıştır.

Küreselleşmeyi yalnız ekonomi sanmak: Siyaset, kültür ve çevre boyutları da birlikte ele alınır.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: 1991'den sonra oluşan çok kutuplu dünya düzenini ve Türkiye'nin dış politikadaki konumunu; AB adaylığının (1999) ve üyelik müzakeresinin başlangıcının (3 Ekim 2005) uluslararası hukuk içindeki anlamını açıklayan bir değerlendirme yaz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: 1991 SSCB dağılmasıyla iki kutuplu düzenin sona erdiğinin yazılması 3 puan; AB'nin 1992 Maastricht Antlaşması ile bugünkü yapısına kavuşmasının belirtilmesi 2 puan; Türkiye'nin 1999 Helsinki zirvesinde aday, 3 Ekim 2005'te müzakere sürecine başladığının doğru verilmesi 5 puan; Türkiye'nin NATO ve diğer uluslararası kuruluşlardaki konumunun yorumlanması 3 puan; düzen 2 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: Tek kutup yerini çok kutuplu yapıya bırakırken Türkiye hem Batı ittifakına bağlı kaldı hem bölgesel iş birliklerini genişletti; adaylık tam üyelik anlamına gelmez.

Özet

1991'de Soğuk Savaş düzeni sona erdi ve çok kutuplu bir dünya oluştu. Küreselleşme ekonomik ve kültürel bütünleşmeyi artırdı. Türkiye; NATO, AB adaylığı ve bölgesel iş birlikleriyle önemli bir aktördür.