Yapısalcılık ve Postyapısalcılık

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda önce yapısalcılık düşüncesini, onun dil ve gösterge üzerine kurduğu temeli, ardından postyapısalcılık yaklaşımın bu temele yönelttiği eleştiriyi inceleyeceğiz. Arada göstergebilim bilimi, yapısalcılığın ortak malzemesi olarak yer alacaktır. Konunun sonunda postmodern düşüncenin dil, anlam ve özne başlıklarındaki iddiaları ile bu iddiaların mantık açısından nasıl savunulabileceği ele alınacaktır.

Yapısalcılık, insanın ürettiği en önce gelen şeyin tek tek ögeler değil, ögelerin birbirine bağlandığı yapı olduğunu düşünür. Bu yaklaşımda bir sözcüğün, bir törenin, bir edebî metnin ya da bir toplumsal kurumun anlamı, tek başına duran ögeye değil, o ögenin çevresindeki ilişkilere bağlanır. Postyapısalcılık ise bu yapının kapalı bir sistem oluşturduğu fikrini reddeder; anlamın her zaman başka anlamlara açık kaldığını savunur.

Ön Bilgi: Gösterge ve Anlam

Modern dil biliminin kurucusu sayılan Saussure, göstergeyi iki bileşene ayırır: gösteren (biçim, ses, harf dizisi) ve gösterilen (kavram, düşünce içeriği). Bu iki yüz arasındaki bağı sağlayan şey doğa değil, toplumda yerleşmiş uzlaşıdır; aynı harf dizisinin farklı topluluklarda farklı kavramları göstermesi bunun kanıtıdır.

Saussure'in en çok anılan ilkesi farklılık ilkesidir. Bir gösterge, ancak başka göstergelerle arasındaki farklar sistemi içinde değer kazanır. Tek başına hiçbir öge anlamlı değildir; örneğin bir harf dizisinin hangi kavramı gösterdiği, o dildeki diğer dizilerle karşılaştırılmadan anlaşılamaz. Diller arası aktarım da bu yüzden hiçbir zaman bire bir kopya değil, karşılıkları yeniden kurma işidir.

Bu tablodaki iki yaklaşımın ilişkisi şöyle özetlenebilir: yapısalcılık dili sistem sayar, postyapısalcılık ise bu sistemin geçici ve aşılabilir olduğunu ileri sürer.

Basit Örnek: Göstergenin İki Yüzü

Faraz edelim ki bir yol tabelasında «Hastane» yazılıdır. Harfler gösterentir; tabelanın arkasındaki sağlık kurumu ise gösterilendir. Tabelayı okumayı bilmeyen bir yolcu için harfler yalnızca çizgidir, bir kavram taşımaz. Buna karşılık aynı yazının bir harita üzerinde geçmesi, tabelanın taşıdığı kavramı başka göstergelerin (sokak adları, çizgiler, renk örüntüleri) arasındaki farkla ilişkilendirir. Anlam, tek bir ögede değil, o ögenin sistemdeki yerinde belirir.

Yapısalcılık: Yapı Önce Gelir

Yapısalcılığın kuramsal öncüsü Saussure, kurumsal açılımını ise Lévi-Strauss yapmıştır. Lévi-Strauss mitleri tek tek okumak yerine karşılaştırır; farklı kültürlerde anlatım biçimi başka olan mitlerde ortak bir derin yapı bulunduğunu göstermeye çalışır. Buna göre insan zihni de toplumlar arasında değişmeyen sabit kalıplar üretir.

Göstergebilim alanında Jakobson, dilin iletişimde üstlendiği altı işlevi (gönderene ilişkin duygulanım, alıcıya yönelim, bağlama gönderme, ilişkiyi sürdürme, kodu açıklama ve mesaja odaklanma) ayırt eder. Greimas ise anlamı dört köşeli bir modelle kurar; köşeler arasındaki karşıtlık, çelişki, gizli içerim ve içerme dışlama ilişkileri anlamın nasıl kurulduğunu gösterir. Peirce göstergeyi üçe ayırır: hedefi andıran ikon, hedefiyle doğrudan bağlantılı indeks ve uzlaşıyla anlam kazanan sembol.

İleri Örnek: Bir Haberin Yapısal Okunması

Bir haber metninde ilk cümlede verilen kişi, sonraki cümlelerdeki olayların «kurban» ya da «kahraman» olarak konumlandırılmasını belirler. Bu seçim yazara ait bir tercih gibi görünse de aslında önek yapıdan türetilen bir yaklaşım örneğidir: nedensellik, sorumluluk ve zaman düzeni metnin yapısında hazır bulunur. Yapısalcı okuma burada yazarın niyetini değil, metnin her okunduğunda yeniden kullandığı kalıbı sorar. Okuyucu bu kalıbı farklı bir yönde döndürdüğünde yeni bir okuma alanı doğar; tam burada postyapısalcılık devreye girer.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Bir kavramın yapısalcı çözümlemesinde izlenen yolu şu adımlarla özetlemek mümkündür:

• Adım 1: Kavramı tek başına değil, karşıt kavramıyla birlikte yazın. Örneğin özgürlük için karşıtı zorunluluktur.
• Adım 2: Kavramın hangi olguları açıkladığını, hangi olguları açıklayamadığını not edin.
• Adım 3: Kavramın başka kavramlarla kurduğu ikili karşıtlıkları listeleyin; anlam burada üretilir.
• Adım 4: Son olarak kavramın hangi yönden değişken kaldığını sorun. Bu soru postyapısalcı eleştirinin kapısını açar.

Bu dört adım, tanım sorusundan karşılaştırma sorusuna, karşılaştırmadan yorum sorusuna geçen bir çözüm stratejisidir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sınav Odaklı Ek Not: Hangi Soru Tipi Nasıl Çözülür?

• Tanım sorusu: Kavramın karşıtıyla birlikte tanımını hatırlayın; «yapısal» ile «yapısalcı», «gösteren» ile «gösterilen» ayrımları sınavda sık karıştırılır.
• Karşılaştırma sorusu: Aynı ölçütü iki yaklaşım için doldurun. Anlamı ne belirler sorusuna yapısalcılık yapıyı, postyapısalcılık dilin geçiciliğini göstererek yanıt verir.
• Mantık sorusu: Önerme türlerini adlandırırken yükleme dikkat edin. Olumsuz yüklemli nicel önermeler tümleme (aile) önermesi sayılır; «değil» ile olumsuzlaştırılan önerme tümleyen önermedir. Küçük öncülden büyük sonuca gidilen akıl akışı tam akıl akışıdır; bir savunmayı doğru kabul edip saçma bir sonuca varmakla çürütmek çapraz çürütme yöntemidir.
• Senaryo sorusu: Bir haberin, bir filmin ya da bir reklamın dil yapısını çözümleme isteği gelirse, önce metnin hangi karşıtlıklar üzerine kurulduğunu, sonra bu karşıtlıkların kimi «öteki» ilan ettiğini sorun.

Sık Yapılan Hatalar

• Yapısalcılığı yalnızca bir yöntem saymak: Yapısalcılık sadece bir inceleme tekniği değil, dilin sistem olduğunu savunan bir kuramdır.
• Postyapısalcılığı anlamsızlık sanmak: Postyapısalcılık anlamı yok saymaz; anlamın hiçbir zaman son bulmamasını savunur.
• Söylemi dille aynı saymak: Söylem, yazılı metin değil, bilgi ile iktidarın birlikte üretildiği alandır.
• Yazarın önemini sıfırlamak: Yazarın anlam üretimindeki rolü değişir, ortadan kalkmaz; çözümlemede yazar değil, metnin yapısı incelenir.

Özet ve Kendini Dene

Yapısalcılık, dilin bir farklar sistemi olduğunu ve anlamın yapısal düzen içinde belirlendiğini savunur. Postyapısalcılık bu kapalılığa karşı çıkar; Derrida çözümlemeyle, Foucault söylem analiziyle, Lyotard büyük anlatıların meşruiyetini yitirmesiyle, Baudrillard ise simülakrlarla aynı yönde söz konusu eder. Göstergebilim, her iki yaklaşımın da ortak malzemesidir. Kendini denerken bir haber metni alıp bu metnin hangi karşıtlıklar üzerine kurulduğunu, bu karşıtlıkların anlamı nasıl yönlendirdiğini ve aynı metnin başka bir okumada neler değişebileceğini sorabilirsin.