Türkiye'de Toprakların Kullanımı

Konu Anlatımı

Toprak Nedir ve Nasıl Oluşur?

Toprak, üzerinde bitkilerin ve canlıların yaşamasına elverişli olan, ana kayanın ayrışmasıyla oluşan üst katmanıdır. Toprağın oluşumunda dört etken birlikte rol oynar: ana kaya, iklim, canlılar ve bitki örtüsü. Bu etkenlerin birlikte işlediği ve toprak oluşumunun yıllarca, hatta yüzyıllarca sürdüğü sürece pedogenez denir. Toprak; ince kum tanelerinden kil tanelerine kadar farklı boyutlu taneciklerin, organik maddelerin, su ve hava boşluklarının bir araya gelmesiyle oluşur.

Toprak dört temel bileşenden oluşur. Mineral maddeler iskeleti kurar; organik madde olan humus, canlı kalıntılarının ayrışmasıyla oluşur ve su tutma yeteneğini artırır; su ve hava toprakta hareket alanı sağlar; toprak organizmaları ise dökülen yaprakları ayrıştırarak besin maddelerini bitkilere hazırlar. Kil oranı arttıkça toprak daha fazla su tutar; ağır bünyeli topraklar suyu tutarken hava geçirmez, hafif bünyeli topraklar ise çabuk kurur. Bu nedenle her toprak aynı ölçüde tarıma uygun değildir.

Toprak Profili ve Horizon Katmanları

Bir toprak kesiti alındığında üstten alta renk, doku ve kalınlık bakımından farklı katmanlar görülür; bu katmanlara horizon denir ve bütüne toprak profili oluşturur. En üstte bitkisel artıkların biriktiği O horizonu, hemen altında humusla zenginleşmiş A horizonu bulunur. A horizonunun altında yıkanmış soluk renkli E horizonu, onun altında ise yıkanan minerallerin biriktiği kırmızımsı kahverengi B horizonu yer alır. En altta ana kayanın ayrışmış parçalarından oluşan C horizonu ve sağlam kaya bulunan R katmanı vardır. Toprak derinliği ile tarımsal üretim kapasitesi arasında yakın bir ilişki kurulur; B horizonunun derin olduğu alanlar köklenme alanı bakımından avantajlıdır.

Türkiye'de Toprak Tipleri

Türkiye toprakları; iklim farklılıkları, ana kaya çeşitliliği ve yeryüzü şekillerinin etkisiyle çeşitlidir. En yaygın grubu alüvyal topraklar oluşturur. Akarsuların taşıdığı genç tortulların ova ve deltalarda birikmesiyle oluşan bu topraklar, tüm mineralleri barındırdığı için oldukça verimlidir; Çukurova, Bilecik ve Gediz ovaları buna örnektir. Ancak drenajın yetersiz kaldığı kesimlerde tuzlanma riski taşır.

İç Anadolu'nun kurak ve ılıman ikliminde kestane rengi step toprakları yayılır. Humus oranı düşük, kireç içerikli olan bu toprakların su tutma gücü sınırlıdır; Kırşehir, Yozgat ve Sivas çevresinde görülür. Nemli ılıman iklimin hâkim olduğu Kuzey Karadeniz sahilinde ise humusça zengin kahverengi orman toprağı oluşur. Bu topraklar yağışlı iklimde yıkanmaya uğradığı için asidik karakterdedir ve kireç ihtiyacı doğar. Trakya ile Zonguldak, Bartın ve Sinop kıyılarında iğne yapraklı sarıçam ormanlarının yaygın olduğu alanlarda ise besin maddelerince fakir, asitli podzolik topraklar görülür.

Akdeniz kıyılarında ise kirecin yıkanıp geride kalan demir ve alüminyum oksitlerin birikmesiyle kırmızı renk kazanan kırmızı Akdeniz toprakları oluşmuştur. Özellikle İç Anadolu'nun kapalı havzalarında ve bazı düşük kesimlerde tuzlu topraklar görülür; Tuz Gölü çevresi ile Konya Ovası buna örnektir. Yağışın az, buharlaşmanın yüksek olduğu bu alanlarda toprak suyuyla birlikte tuzlar yüzeye yükselir. Düşük, denize yakın ve drenajı bozuk alanlarda ise bataklık (marsh) toprakları gelişir; kötü havalandırma nedeniyle tarıma uygun değildir.

Toprakların Kullanım Alanları

Toprak kullanımı, toprağın verimliliğine ve arazinin eğimine göre belirlenir. Tarıma ayrılan alanlar düz ve verimli topraklarda yoğunlaşır ve ekim dikim döngüsüyle sürekli işletilir. Çayır ve mera toprakları özellikle Doğu Anadolu'da yaygındır; hayvan otlaması toprak sıkışmasına yol açsa da bitki örtüsünün korunması erozyonu büyük ölçüde önler. Orman alanları eğimi dik, toprak derinliği sığ ve tarıma uygun olmayan yerlerde korunur; orman örtüsü yağışın yüzeye doğrudan vurmasını engelleyerek erozyonu azaltır.

Toprak; yerleşme, sanayi ve turizm faaliyetlerinin de üzerinde gerçekleştiği bir alandır. Arazi kullanım planlaması, hangi alanın hangi işleve ayrılacağını önceden planlayarak tarım arazisinin korunmasını amaçlar. Türkiye'de kentleşmenin yaygınlaşması, sanayi ve turizm alanlarının genişlemesi ve yollara ayrılan yerler tarım topraklarının azalmasının başlıca nedenleridir. Diğer yandan verimli toprakların gelişmiş ülkeler kadar korunmaması, arazilerin parçalanmasına ve gelir düzeyi düşük ailelerin küçük parsellerde çalışmasına yol açmıştır. Bu nedenle toprak kullanımı yalnızca ekonomik bir konu değil, ülke beslenmesi ve kırsal yaşamın sürdürülebilirliği konusudur.

Toprak Verimsizleşme

Toprağın verimliliğini kaybetmesi verimsizleşme olarak adlandırılır ve üç başlıkta incelenir. Fiziksel verimsizleşme, toprağın sığlaşması, sıkışması, taşlılaşması ve erozyonla üst katmanların uzaklaşmasıyla görülür. Kimyasal verimsizleşme, tuzlanma, asitlenme ve alkalileşme gibi süreçlerle toprağın besin elementlerini bitkilere yarar sağlayamaz hâle getirmesidir. Biyolojik verimsizleşme ise topraktaki canlı çeşitliliğinin azalması, hastalık ve zararlıların yaygınlaşmasıyla ortaya çıkar.

Erozyon verimsizleşmede en görünür etkenlerdendir. Su erozyonu özellikle yağışlı ve eğimli Karadeniz ile Marmara kıyılarında, rüzgâr erozyonu ise kurak, açık ve bitki örtüsünden yoksun İç Anadolu ile Doğu Anadolu sahasında yoğunlaşır. Kontrolsüz gübre ve ilaç kullanımı da toprağın kimyasal yapısını bozar; aşırı azotlu gübre kullanımı asitlenmeye, tuzlu topraklarda ise tuzluluğun artmasına yol açar. Sığlaşma ise toprak yüzeyinde pullanma ve kabuklaşma biçiminde görülür.

Toprağın Korunması ve Ölçüm Yöntemleri

Toprağı korumak için öncelikle önlem alınmalıdır. Eğimli arazilerde teraslama, kontur sürümü, sığ sürüm, bitki örtüsünü kesintisiz bırakma ve rüzgâr kıran ağaç kuşakları erozyonu azaltır. Koruma kuşakları, özellikle rüzgâr erozyonuna açık alanlarda orman kuşağı işlevi görür. Toprak koruma amaçlı gübrelemede gübre dengesi, kompost ve ahır gübresi kullanımı ile ürün deseninin çeşitlendirilmesi önerilir. Sınırların belirlenmesinde ve kullanımın denetlenmesinde ölçüm teknolojilerinden yararlanılır.

Bu ölçümlerde üç temel araçtan söz edilir. GPS, uydu sinyallerinden yararlanarak bir noktanın konumunu ve yüksekliğini belirler. CBS ise konum, toprak tipi, eğim, kullanım ve verim gibi bilgileri ayrı veri katmanları hâlinde üst üste koyarak araziyi çok yönlü analiz eder. Uzaktan algılama ise uydu ve uçak görüntüleriyle geniş alanların hızla ölçülmesini sağlar; bitki örtüsü, su alanı ve erozyon değişimi bu yöntemle izlenir. Toprağın verimliliği ise yerde alınan örneklerin laboratuvarda analiz edilmesiyle ortaya çıkar.

Sınav Odaklı Ek Not

Sorularda toprak adı geçtiğinde önce iklim, sonra ana kaya ve bitki örtüsü sırasıyla aranır: İç Anadolu için kuru ılıman, Karadeniz için nemli ılıman, Akdeniz için sıcak, Doğu Anadolu için soğuk iklim öne çıkar. Toprağın kullanımı soruluyorsa verimlilik sınıfı, eğim ve su varlığı birlikte değerlendirilir. Verimsizleşme sorularında fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayrımına dikkat edilir. Erozyon sorularında su erozyonunun yağışlı ve eğimli, rüzgâr erozyonunun kurak ve açık araziyle eşleşmesi istenir.

Özet ve Kendini Dene

Toprak; ana kayanın ayrışması, organik madde birikimi ve canlı katılımıyla oluşan, horizonlardan oluşan dinamik bir katmandır. Türkiye'de alüvyal topraklar verimli ovaları, kestane rengi step toprakları kurak İç Anadolu'yu, kahverengi orman toprağı ve podzoller Karadeniz'i, kırmızı Akdeniz toprakları ise Akdeniz kıyılarını temsil eder. Toprak kullanımı tarım, çayır, orman ve yerleşme alanlarını kapsar; verimsizleşme ise erozyon, tuzlanma, asitlenme ve biyolojik bozulmayla ortaya çıkar. Koruma için teraslama, sığ sürüm, koruma kuşakları ve dengeli gübreleme; ölçüm içinse GPS, CBS ve uzaktan algılama kullanılır. Kendinizi dene: verimlilik sınıfı yüksek bir alanın hangi özellikleri taşıması gerektiğini ve bir erozyon olayının hangi süreçle başladığını kısaca yazınız.

Ne Öğreneceğiz

Toprak tipleri, kullanım alanları, verimsizleşme ve toprak koruma yöntemleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Toprak oluşumunda etkili olan etkenleri ve horizon katmanlarını açıklar.
• Türkiye'de yaygın toprak tiplerini iklim ve ana kayayla ilişkilendirir.
• Toprakların kullanım alanlarını ve tarım dışı kullanımları karşılaştırır.
• Toprak verimsizleşmesini fiziksel, kimyasal ve biyolojik başlıklarda sınıflandırır.
• Toprak koruma önlemlerini ve GPS, CBS ile uzaktan algılama yöntemlerini yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Toprak dört bileşenden oluşur: mineral madde, organik madde (humus), su ve hava.
• Toprak profili O, A, E, B ve C horizonlarından oluşur; renk ve doku katman katman değişir.
• Alüvyal topraklar en verimli toprak tipidir; humus bakımından fakir olan kestane rengi step toprakları İç Anadolu'da yayılır.
• Kahverengi orman toprağı nemli ılıman, podzol ise serin nemli ormanlık alanların toprağıdır; ikisi de asidik karakterdedir.
• Toprak kullanımı tarım, çayır ve mera, orman ile yerleşme ve sanayi alanlarını kapsar.
• Verimsizleşme fiziksel (erozyon, sığlaşma), kimyasal (tuzlanma, asitlenme) ve biyolojik olmak üzere üç başlıkta incelenir.
• GPS uydu sinyalleriyle, uzaktan algılama uydu ve uçak görüntüleriyle, CBS ise veri katmanlarıyla çalışır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Yağışlı ve ılıman iklimde, geniş yapraklı orman örtüsü altında kırmızımsı kahverengi renkli ve humus bakımından zengin bir toprak saptanmıştır. Bu toprak hangi tipe girer?

1. Adım 1: Toprağın koyu renginin humus varlığına işaret ettiğini tespit et.
2. Adım 2: Nemli ılıman iklim ve orman örtüsü bulunduğunu belirle.
3. Adım 3: İklim, örtü ve renk özelliklerini birlikte değerlendirip sonuca ulaş.

Sonuç/cevap: Kahverengi orman toprağıdır; nemli ılıman iklimde ve orman örtüsü altında oluşur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Toprak Tipini İklimden Yorumlama konusunun adımları:

1. Adım 1: Toprağın koyu renginin humus varlığına işaret ettiğini tespit et.
2. Adım 2: Nemli ılıman iklim ve orman örtüsü bulunduğunu belirle.
3. Adım 3: İklim, örtü ve renk özelliklerini birlikte değerlendirip sonuca ulaş.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Toprağın yalnızca humustan oluştuğunu sanmak: Toprak; mineral madde, organik madde, su ve hava bileşenlerinden oluşur.

E horizonunu B horizonuyla karıştırmak: E horizonu yıkanmış soluk renkli, B horizonu ise minerallerin biriktiği kırmızımsı katmandır.

Podzolik toprağı sıcak iklim toprağı sanmak: Podzol, iğne yapraklı sarıçam ormanlarının bulunduğu serin nemli alanların toprağıdır.

Erozyon çeşitlerini yer değiştirmek: Su erozyonu yağışlı ve eğimli, rüzgâr erozyonu kurak ve açık arazilerde yoğunlaşır.

Tuzlanmayı fiziksel verimsizleşme saymak: Tuzlanma, asitlenme ve alkalileşme kimyasal verimsizleşme başlığında incelenir.

Koruma kuşaklarının yalnızca su erozyonuna karşı kullanıldığını düşünmek: Ağaç kuşakları rüzgâr erozyonuna karşı da etkilidir.