ayt. SınıfBiyoloji
Eşeye Bağlı Kalıtım — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- X ve Y kromozomlarının yapı ve işlev farklarını açıklar.
- X kromozomuna bağlı çekinik kalıtımda taşıyıcılığı hesaplar.
- X kromozomuna bağlı baskın kalıtımın çapraz aktarım özelliğini karşılaştırır.
- Y kromozomuna bağlı (holandrik) kalıtımın özelliklerini yorumlar.
- Taşıyıcı anne ve hasta baba çaprazlamalarında çocukların genotip olasılıklarını hesaplar.
Önemli noktalar
- Eşeye bağlı kalıtım kalıplarında gen, X ya da Y kromozomunda bulunur; erkek birey bu kromozomun tek kopyasını taşır.
- Erkeklerde X kromozomuna bağlı çekinik alel, karşısında baskın alel bulunmadığı için fenotipte görünür (hemizigotluk).
- Kadınlarda X kromozomuna bağlı çekinik hastalık ancak iki çekinik alel birlikte bulunduğunda ortaya çıkar; tek aleli taşıyanlara taşıyıcı denir.
- X kromozomu babadan kız çocuklara, Y kromozomu babadan erkek çocuklara aktarılır; X ve Y arasında krossing-over gerçekleşmez.
- X'e bağlı baskın kalıtımda hasta baba hastalık alelini bütün kız çocuklarına aktarır, erkek çocuklarına aktaramaz.
- Y kromozomuna bağlı (holandrik) kalıtımda özellik yalnızca erkeklerde görülür ve baba ile oğul arasında aktarılır.
- Taşıyıcı anne ile sağlıklı baba çaprazlamasında kız çocuklarda taşıyıcılık 1/2, erkek çocuklarda hastalık 1/4 olasılıkla görülür.
- X kromozomunun bir bölümü dışında X ve Y kromozomları homolog değildir; bu nedenle Y kromozomundaki kalıtım özellikleri yalnızca erkek soyunda izlenir.
Formüller ve kurallar
- İnsanda 2n = 46 (22 çift otozom + 1 çift eşey kromozomu)
- Gametlerde n = 23 (haploit sayı)
- Erkekte X'e bağlı çekinik alel: tek kopya = hemizigotluk
- Taşıyıcı anne (X^H X^h) × sağlıklı baba (X^H Y) → hasta erkek çocuk 1/4
- Hasta baba (X^h Y) × taşıyıcı anne (X^H X^h) → kız çocukların 1/2'si hasta
- X'e bağlı baskın hasta baba → bütün kız çocukları hasta
- Y kromozomu: baba → oğul (holandrik kalıtım)
- Y kromozomu taşımayan birey: 2n = 45 (Turner); Klinefelter: 47, XXY
Sık yapılan hatalar
- X kromozomunu babadan alan çocukları erkek sanmak: Babadan X kromozomu alan çocuk kızdır; erkek çocuk babadan Y kromozomu alır.
- Taşıyıcı kadının hasta olduğunu düşünmek: Taşıyıcı, çekinik hastalık alelini tek kopyada taşıyan sağlıklı bireydir; hastalık iki çekinik alel gerektirir.
- X ve Y kromozomları arasında krossing-over olduğunu varsaymak: Bu kromozomlar yalnızca çok kısa bir bölümde homolog olduğundan aralarında krossing-over gerçekleşmez.
- Hasta babanın oğlunun da hasta olacağını düşünmek: Erkek çocuk hastalık alelini babasından değil annesinden alır; babadan Y kromozomu gelir.
- Kromozom sayısını gamet sayısıyla karıştırmak: Diploit bireyde 2n = 46, gametlerde n = 23 kromozom bulunur; mayoz sayıyı yarıya indirir.
Hızlı tekrar ipuçları
- X kromozomuna bağlı çekinik, X kromozomuna bağlı baskın ve Y kromozomuna bağlı kalıtımı tek tabloda karşılaştır.
- Olasılık sorularında önce anne ve babanın genotipini yaz, sonra dört kutuya yerleştir; sonucu en son oku.
- Erkek çocukların babadan Y, kız çocukların babadan X aldığını şema ile akılda tut.
- Taşıyıcı kavramı yalnızca çekinik alellerde kullanılır; Y kromozomunda taşıyıcı olma durumu yoktur.
- Hastalığın babadan oğula aktarıldığı bir örnek gördüğünde önce kalıbın Y kromozomuna bağlı olup olmadığını sorgula.
- 2n = 46 ve n = 23 sayılarını, mayoz I'de homolog kromozomların mayoz II'de kardeş kromatitlerin ayrıldığını birlikte hatırla.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.