ayt. SınıfBiyoloji
Eş Baskınlık ve Çok Alellilik — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Eş baskınlık ile tam baskınlık arasındaki farkı açıklar.
- Eksik baskınlığı alel sıralaması üzerinden yorumlar.
- Çok alellilikte popülasyon alel sayısı ile birey alel sayısını ayırt eder.
- ABO, Rh ve MN kan grubu sistemlerindeki alel-fenotip ilişkisini karşılaştırır.
- Ebeveyn ve çocuk kan gruplarından dört kutu hâlinde olasılık hesaplar.
Önemli noktalar
- Eş baskınlıkta heterozigot bireyin fenotipi iki homozigot fenotipinin arasındadır; bu yüzden fenotip oranı genotip oranına eşit çıkar.
- Eksik baskınlık, alellerin A1 > A2 > a biçiminde derecelendirilmesiyle görülür; heterozigot birey tam baskın fenotip göstermez.
- Çok alellilik popülasyon düzeyindedir: genin üç ve daha çok aleli bulunur, ancak her birey en fazla ikisini taşır.
- ABO sisteminde I^A ve I^B alelleri eş baskındır; her ikisi de i aleline tam baskındır.
- MN sisteminde L ve l alelleri arasında baskınlık ilişkisi yoktur; Ll birey M ve N antijenlerini birlikte taşır.
- Eritrosit bağışında 0 grubu her gruba, AB grubu yalnızca AB grubuna uyumludur; plazma bağışında kural ters çalışır.
- Kan grubu alelleri otozomlar üzerinde bulunduğundan bu özelliklerin kalıtımı cinsiyetten bağımsızdır.
Formüller ve kurallar
- Eş baskınlık: Aa × Aa → genotip 1:2:1, fenotip 1:2:1
- Tam baskınlık: Aa × Aa → genotip 1:2:1, fenotip 3:1
- Eksik baskınlık: A1 > A2 > a şeklinde alel sıralaması
- Çok alellilik: gen için 3 veya daha çok alel; bireyde en fazla 2 alel (2n)
- ABO: I^A ve I^B eş baskın, her ikisi de i aleline tam baskın
- ABO genotip sayısı = 6, fenotip sayısı = 4 (A, B, AB, 0)
- MN: LL → M, Ll → MN, ll → N
- Rh: DD ve Dd → Rh pozitif, dd → Rh negatif
Sık yapılan hatalar
- Eş baskınlık ile eksik baskınlığı aynı sanmak: Eş baskınlıkta iki alelin ürünü birlikte görünür (MN grubu), eksik baskınlıkta ise heterozigot tam baskın fenotip göstermez.
- Çok alellilikte bireyin üç alel taşıyabileceğini düşünmek: Diploit (2n) yapı nedeniyle bir birey bir lokusta en fazla iki alel taşır.
- I^A alelini i aleline eş baskın saymak: ABO sisteminde eş baskın olan çift I^A ve I^B alelleridir; i aleline her ikisi de tam baskındır.
- 0 grubunda antijen bulunmadığını tam unutmak: 0 grubu bireyde A ve B antijenleri yoktur, ancak plazmada anti-A ve anti-B antikorları bulunur.
- MN sisteminde baskınlık ilişkisi aramak: L ve l alelleri eş baskındır; Ll birey M ve N antijenlerini birlikte taşır.
- Eritrosit ve plazma uyum kurallarını aynı sanmak: Eritrositte 0 grubu herkese uyumludur, plazmada ise 0 grubu yalnızca 0 grubuna uyumludur.
Hızlı tekrar ipuçları
- Eş baskınlıkta fenotip oranının 1: 2: 1, tam baskınlıkta 3: 1 olduğunu eşleştir.
- ABO'daki altı genotipi dört fenotipe çevirmeyi ezberlemeden, gametten gamete eşleştirerek yap.
- Ebeveyn ve çocuk kan grubu sorularında önce her ebeveynin verebileceği gametleri yaz.
- Alel sayısı sorularında popülasyondaki alel sayısı ile bireydeki alel sayısını ayır.
- MN ve Rh sistemlerini ABO ile aynı tabloda karşılaştır; bu üç sistem sınavda karışabilir.
- Hangi çocuk mümkün değildir tipi sorularda ebeveynin üretebileceği alelleri listeleyerek eleme yap.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.