Eşeysiz Üreme

Konu Anlatımı

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda eşeysiz üreme başlığı altında beş temel üreme biçimini inceleyeceğiz: ikiye bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme, rejenerasyon ve partenogenez. Her biçimin nasıl gerçekleştiğini, hangi canlılarda görüldüğünü ve kromozom sayısı açısından ne sonuç doğurduğunu öğreneceğiz. Sınavda bu beş biçim genellikle karşılaştırmalı tablolar halinde sorulur; bu yüzden aralarındaki farkları net biçimde öğrenmek gerekir.

Eşeysiz üreme, tek bir ebeveyn bireyin vücut hücrelerinden ya da ürettiği üreme veya yayılma birimlerinden döllenme olmadan yeni bireylerin oluşmasıdır. Eşeyli üremenin tersine gamet birleşimi ve krossing-over olayı görülmez; bu nedenle yavrular ana bireye genetik olarak benzerdir.

Ön Bilgi: Çoğalma ve Kromozom Sayısı

Bir canlının hücrelerindeki kromozom sayısı iki temel değerle ifade edilir. Diploit (2n) hücrede homolog kromozom çiftleri bulunur ve kromozom sayısı çift sayıdadır. Haploit (n) hücrede ise her kromozom tek kopyadır; kromozom sayısı 2n değerinin yarısına eşittir. Örneğin insanda bir vücut hücresi 2n = 46 kromozom taşırken bir gamet hücresi n = 23 kromozom taşır. Diploit bir canlının gameti oluştururken kromozom sayısı mayoz bölünme ile yarıya iner.

Mitoz bölünmede ise kromozom sayısı korunur; ana hücrede 2n = 46 kromozom varsa oluşan iki yavru hücrede de 2n = 46 kromozom bulunur. İkiye bölünme bu nedenle kromozom sayısını değiştirmez; yalnızca hücre ikiye ayrılır. Buna karşılık spor oluşumu mayozla gerçekleştiği için sporlar haploittir, yani n değerindedir. Spor gelişim sırasında mitoz geçirdiği için oluşan olgun bitki yeniden diploit yapıya ulaşır.

Basit Örnek: İkiye Bölünme

İkiye bölünme, özellikle çekirdeksiz canlılarda görülen basit bir çoğalma biçimidir. Bakteriler ve siyanobakteriler bu yolla çoğalır. Hücre DNA'sını eşler, DNA kopyaları ayrılır ve iki yavru hücre oluşur. Bu bölünmede sentriyol, iğ iplikleri ve zarla çevrili çekirdek bulunmadığından hücre zarının ikiye katlanması ve sitoplazmanın bölünmesiyle ayrım gerçekleşir. Canlının kromozom sayısı korunur.

Amip ve paramesyumda da benzer bir bölünme görülür. Paramesyum çekirdeğini eşledikten sonra ikiye bölünür ve iki yavru hücre oluşur. Bu nedenle hayvanlarda eşeysiz üreme örneği olarak paramesyumun ikiye bölünmesi verilebilir.

İleri Örnek: Tomurcuklanma ve Sporla Üreme

Tomurcuklanma, büyük bir organizmanın vücut yüzeyinden bir çıkıntı oluşmasıyla gerçekleşir. Bu çıkıntı büyüyüp ana bireyden ayrıldığında bağımsız bir yavru birey oluşur. Hidra ve sünger bu biçimin örnekleridir; hidrada çıkıntı büyüyüp tabandan ayrılırken süngerde genellikle çıkıntı büyüyüp kopar. Tomurcuklanmada yeni birey ana bireye genetik olarak benzer olduğu için kalıtsal çeşitlilik oluşmaz.

Sporla üreme ise spor adı verilen yayılma birimleriyle sağlanır. Sporlar oluşur, taşınır ve uygun ortam bulduğunda gelişerek yeni bireyi meydana getirir. Mantarlarda sporlar spor keselerinde oluşur. Mayoz sonucunda oluşan bu sporlar haploittir. Bazı canlılarda spor çiftleri hâlinde hareket ederek (zoosporlar) suya bağımlı olarak yayılır. Spor oluşturma ve geliştirme, eşeyli üremedeki döllenmeden çok daha kolay ve hızlıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek: Kromozom Sayısının İzlenmesi

Adım 1: Soruda verilen canlının vücut hücresindeki kromozom sayısını 2n olarak yazın. Örnek olarak bir organizmanın vücut hücresinde 2n = 16 kromozom bulunduğu verilsin.

Adım 2: Eğer olay ikiye bölünme ise kromozom sayısı korunur. Kromozomlar yalnızca iki yavru hücreye dağıtıldığı için her iki yavru hücrede de 2n = 16 kromozom bulunur.

Adım 3: Eğer olay spor oluşturma ise kromozom sayısı yarıya iner; n = 16 / 2 = 8 kromozomlu haploit sporlar oluşur. Bu sporlar mitozla gelişerek 2n = 16 kromozomlu bitkiyi meydana getirir.

Adım 4: Sonucu yazarken n ile 2n ilişkisini mutlaka belirtin. 2n = 46 olan insanda gamet hücresi n = 23 kromozom taşır; ikiye bölünme sonucunda oluşan yavru hücrelerde ise sayı 46 olarak kalır. Sonuçta şık ile n / 2n ilişkisini karşılaştırın.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Tabloyu şu biçimde kullanın: Soru kromozom sayısı soruyorsa spor oluşumu dışındaki tüm biçimlerde sayının korunduğunu hatırlayın. Soru canlı adı soruyorsa çekirdeksiz olanlar bakteriler, çok hücreli hayvanlar arasında yassı solucan ve paramesyum, mantarlar ise spor kesesi ile sporla üreme için verilir.

Rejenerasyon ve Partenogenez

Rejenerasyon, kaybedilen vücut kısmının yeniden oluşmasıdır. Yassı solucanlarda vücut ortadan kesildiğinde her iki parçadan yeni birer birey oluşabilir; çünkü belirli sayıda yenilenebilir (neoblast) hücre vardır ve bu hücreler bölünüp onarılan kısmın yerleşimini üstlenir. Sığın gibi sürüngenlerde ise kuyruk koptuktan sonra kuyruğun yeniden oluşması görülür. Rejenerasyonu eşeysiz üreme biçimlerinden biri olarak kabul edilir; çünkü kaybedilen parçadan yeni bir birey oluşabilir.

Partenogenez ise döllenmemiş bir yumurtanın gelişerek birey oluşturmasıdır. Bu olayda yalnızca ana ebeveyn bilgi aktardığı için yavrular genetik olarak ana bireye benzer. Arılarda döllenmemiş yumurtalardan gelişen bireyler erkektir ve haploittir. Partenogenez, eşeyli üreme koşullarının elverişsiz olduğu dönemlerde neslin sürdürülmesini sağlar.

Sık Yapılan Hatalar

Spor oluşumunda kromozom sayısının korunduğunu sanmak: Sporlar mayoz sonucunda oluştuğu için haploittir, kromozom sayısı 2n'den n'e iner.

İkiye bölünmeyi mitozla aynı saymak: İkiye bölünme çekirdeksiz canlılarda gerçekleşen basit bir bölünmedir; iğ iplikleri ve sentriyol bulunmaz, hücre zarının katlanmasıyla ayrım gerçekleşir.

Rejenerasyonu onarımla karıştırmak: Onarım aynı bireyde gerçekleşen kısmi düzeltmedir; rejenerasyonda ise kaybedilen parçadan tam bir yeni birey oluşabilir.

Partenogenezi döllenme ile aynı saymak: Partenogenezde gamet birleşimi ve krossing-over olayı gerçekleşmez; yalnızca ana ebeveyn bilgi aktarır.

Sınav Odaklı Ek Not

Hangi soru tipi nasıl çözülür? Tanım sorusunda önce döllenme olup olmadığına bakın; gamet birleşimi yoksa eşeyli üreme değildir. Karşılaştırma sorusunda canlı tipini belirleyin: çekirdeksizse ikiye bölünme, vücuttan çıkıntı çıkıyorsa tomurcuklanma, spor kesesi ya da spor geçiyorsa sporla üreme söz konusudur.

Hesap sorusunda yalnızca iki değeri karşılaştırın: mitoz ve ikiye bölünmede sayı korunur (2n = 2n), spor oluşumunda ise sayı yarıya iner (2n = 2 · n). Kromozom sayısı verilmemişse seçenekleri bu ilişkiye göre eleyebilirsiniz.

Hata avı sorusunda öğrencinin cümlesindeki hatalı kavramı bulun: örneğin tomurcuklanma eşeyli üreme değildir, rejenerasyon her canlıda görülmez, spor oluşumu sentriyol kullanılarak gerçekleşmez.

Özet ve Kendini Dene

Özet: Eşeysiz üreme tek ebeveynden, döllenme olmadan gerçekleşir. İkiye bölünmede ve tomurcuklanmada kromozom sayısı korunur; spor oluşumunda sayı yarıya iner; rejenerasyonda kaybedilen vücut kısmından yeni birey oluşabilir; partenogenezde döllenmemiş yumurtadan gelişen birey ana ebeveyne benzerdir.

Kendini dene: Bir hücrenin 2n = 16 kromozomu vardır. (1) Bu hücre ikiye bölünürse yavru hücrelerde kaç kromozom bulunur? (2) Aynı hücreden haploit spor oluşursa spor kaç kromozom taşır? (3) Spor gelişip olgun bitkiyi oluşturduğunda kromozom sayısı ne olur? Cevaplar: (1) 2n = 16 kromozom, (2) n = 8 kromozom, (3) 2n = 16 kromozom.