9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Metin Türleri: Haber, Makale ve Deneme — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Haber metninin tanıtımını, 5N-1K ilkesini ve temel özelliklerini açıklar.
- Haberin bölümlerini sıralar; başlık, önsöz, gelişme ve sonuç bölümlerinin görevlerini ayırt eder.
- Haberde tarafsızlık, kaynak belirtme ve sayı ile tarih verme kurallarının neden gerekli olduğunu açıklar.
- Bilimsel makalenin amacını ve bölümlerini tanı; giriş, yöntem, bulgular, tartışma ve sonuç kavramlarını açıklar.
- Deneme metninde kişisel izlenim, düşünce ve yorumun belirleyici olduğunu örneklerle gösterir.
- Haber, makale ve deneme metinlerini amaç, dil, gerçeklik ve yöntem ölçütlerine göre karşılaştırır.
- Ögretici metin ile edebî metni amaç, dil ve gerçeklik ölçütlerinden hareketle ayırt eder.
- Gazetede yer alan röportaj, fıkra ve karikatür gibi türlerin temel özelliklerini tanımlar.
- Kısa kurgusal metinlerde metnin türünü, türü belirleyen ölçütleri gerekçesiyle birlikte belirler.
Önemli noktalar
- Haberin amacı bilgilendirmektir; tarafsız kalma ve yorum katmama haberin temel kuralıdır.
- 5N-1K ilkesi, haberde ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden ve kim sorularına yanıt bulunmasını gerektirir.
- Haberin dört temel bölümü vardır: başlık, önsöz, gelişme ve sonuç; en uzun bölüm gelişmedir.
- Haberin güvenilir olması, bilginin kaynağının metinde açıkça belirtilmesine bağlıdır.
- Sondaj haberlerinde ilk cümle, haberin başlığını yansıtır ve özünü özetleyen bir giriş niteliğindedir.
- Bilimsel makalede giriş, inceleme ve yöntem, bulgular, tartışma ile sonuç bölümleri bulunur.
- Denemede kişisel izlenim, düşünce ve yorum belirleyicidir; deneme metni özneldir ve samimi bir dille yazılır.
- Haber, makale ve deneme; amaç, dil, gerçeklik ölçütü ve yazarın tutumu bakımından birbirinden ayrılır.
- Röportaj yerinde görüşmeye dayanır, fıkra kısa ve esprilidir, karikatür ise resimle yorum yapar.
Formüller ve kurallar
- Haber = güncel ve doğrulanabilir bilginin sade, nesnel dille aktarılması
- 5N-1K = ne + nerede + ne zaman + nasıl + neden (niçin) + kim sorularına yanıt
- Haberin bölümleri = başlık + önsöz + gelişme + sonuç
- Haberde tarafsızlık = yargı, öneri ve yorum bulunmaz; haberci yalnızca aktarır
- Haberin güvenilirliği = bilginin kaynağının metinde açıkça belirtilmesi
- Makale = bir sorunu yöntemle inceleyip elde edilen bilgiyi aktarma yazısı
- Bilimsel makale = giriş + inceleme ve yöntem + bulgular + tartışma + sonuç ve kaynakça
- Deneme = yazarın kişisel izlenimi, düşüncesi ve yorumu; samimi ve öznel anlatım
- Tür belirleme = amaç + yöntem + gerçeklik ölçütlerinin birlikte sorgulanması
- Ögretici metinde gerçeklik, edebî metinde doğruluk esastır
Sık yapılan hatalar
- Haberin sonuna yorum ya da öneri eklemek: Haber metninde yazarın değerlendirmesi, yargısı ve önerisi bulunmaz. Haberci olayı olduğu gibi aktarır; yorum eklemek haberi bilgi metninden çıkarıp yazıya dönüştürür ve nesnelik ilkesini bozar.
- Makaleyi denemeden ayıramamak: Makale kanıt, ölçüm ve yönteme dayanır; yazarın izlenimi metinde yer almaz. Denemede ise tam tersine kişisel izlenim, düşünce ve yorum metnin omurgasıdır. İkisini ayıran temel fark, dayanak noktasının bilgi mi yoksa yazarın kendi deneyimi mi olduğudur.
- Haberin amacını aktarma yerine yönlendirme sanmak: Haber okuru bilgilendirir, ikna etmez ve yönlendirmez. Bu nedenle haber metninde tavsiye cümleleri, ahlak dersi veren ifadeler ve kesin yargılar bulunmaz. Bu tür ifadeler yalnızca edebî yazı türlerinde yer alabilir.
- Sondaj haberinde ilk cümlenin önemsiz sayıldığını düşünmek: Sondajda başlık çoğu kez ilk cümleden alındığı için ilk cümle haberin özünü yansıtır ve özetler. Bu yüzden okur ilk cümleyi okuduğunda konunun ne olduğunu anlamalıdır.
- Metnin türünü yalnızca başlığına bakarak belirlemek: Başlık yanıltıcı olabilir; bir deneme haber başlığıyla sunulabilir, bir haber de dikkat çekici bir başlık taşıyabilir. Türü belirlemek için amaç, yöntem ve gerçeklik ölçütlerinin üçü birden sorgulanmalıdır.
- Haberde kaynak belirtmeyi gereksiz saymak: Kaynağı olmayan bir bilgi doğrulanamaz ve bu nedenle güvenilmezdir. Haberde bilginin hangi kurumdan ya da hangi kişiden alındığı yazılmalıdır; kaynak belirtmek haberi güçlendirir, zayıflatmaz.
Hızlı tekrar ipuçları
- Bir metnin türünü anlamak için önce tek cümleyle yazarın amacını yaz; ardından bu amacın hangi ölçüte göre saptandığını not et.
- Haber okurken 5N-1K sorularını tek tek sor; hangi soruya yanıt bulamadığını fark ettiğinde metnin eksikliğini görürsün.
- Haber ile deneme arasındaki farkı yakalamak için metinde yazarın kendi izlenimi var mı diye bak; izlenim yoksa o metin haberdir.
- Makale metinlerinde giriş bölümünde problem ve amaç, yöntem bölümünde ise yöntemin adı bulunur; bu iki bölüm ayırt edici ipuçlarıdır.
- Bir parçanın haber olup olmadığını sınamak için sonuna sen bir yorum cümlesi eklemeyi dene; ekleyemiyorsan metin zaten tarafsızdır.
- Deneme okurken yazarın sesini tanımaya çalış; öznel bir yorum cümlesi gördüğünde o bölümü işaretle.
- Gazete sayfasında türleri ayırt etmek için görsel öge var mı diye kontrol et; karikatürü diğer yazılardan ayıran ilk belirti budur.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Metin Türleri: Haber, Makale ve Deneme konusunun çözümlü sorularını çöz.