9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Edebiyatta Dil ve Üslup — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Dili bir iletişim aracı ve edebiyatın malzemesi olarak tanımlar ve bu iki işlevi karşılaştırır.
Üslup kavramını açıklar; üslubun yazarın anlatım tercihlerini yansıttığını gösterir.
Söz varlığının edebî metne kattığı anlam zenginliğini örneklerle gösterir.
Anlatım biçimlerini tanıyıp bir metinde hangi anlatım biçimlerinin kullanıldığını belirler.
Aynı duygunun farklı üsluplarla anlatılabildiğini örneklerle gösterir.
Klişe ifadeleri edebî metinde kullanıldığında ne gibi bir sonuç doğduğunu sorgular.

Dil hem bir iletişim aracı hem de edebiyatın malzemesidir; edebî metinde bilinçli biçimde seçilip düzenlenir.
Üslup, yazarın anlatımını biçimlendirme biçimidir; sade ve süslü olmak üzere farklı yollarda belirebilir.
Bir eserde farklı kişilere farklı üslup verilmesi, karakterleri birbirinden ayırmanın en etkili yollarından biridir.
Söz varlığı geniş yazarlar daha ayrıntılı ve özgün metinler kurar; aynı duygu için çok sözcük bilmek özgünlüğü artırır.
Sık kullanılıp etkisi zayıflamış hazır ifadeler klişe olarak adlandırılır ve edebî metni zayıflatır.
Öyküleme, betimleme, diyalog, iç konuşma ve açıklama anlatım biçimlerinin birlikte kullanılması metne hareket katar.

Dil = İletişim aracı + Edebiyatın malzemesi
Edebî dil = Ses, anlam ve biçim gözetilerek kurulmuş özenli dil
Üslup = Yazarın sözcük, cümle ve anlatım tercihlerinin bütünü
Söz varlığı = Sözcük çeşitliliği; özgünlüğün temeli
Klişe = Etkisi zayıflamış, hazır ve yorgun ifade
Öyküleme: olay; Betimleme: tasvir; Diyalog: konuşma; İç konuşma: iç ses; Açıklama: yorum
Özgün anlatım = Az sayıda seçilmiş, çok anlam taşıyan sözcük
Metin canlılığı = Anlatım biçimlerinin birlikte dengeli kullanımı

Edebî dili günlük konuşma diliyle aynı saymak: Edebî dil, günlük dilin sadeleştirilmiş hâli değildir. Ses düzeni, anlam katmanı ve biçim gözetilerek özenle kurulur; amaç yalnızca anlaşılmak değil, estetik etki yaratmaktır.
Her hazır ifadeyi edebî metinde kullanmak: Etkisi yavaş yitmiş ifadeler metni zayıflatır ve yazarın kendi sesini kaybettirir. Hazır kalıplara başvurmak yerine duyguyu taşıyan kişisel sözcükler seçilmelidir.
Üslubu yalnızca süslü yazmakla özdeşleştirmek: Süslü anlatım üslubun yalnızca bir biçimidir. Sade, duru ve sakin üslup da en az süslü olan kadar güçlü bir anlatım kurabilir.
Betimleme ile öykülemeyi aynı teknik saymak: Öyküleme olayı ilerletir ve neden-sonuç ilişkisi kurar. Betimleme ise tasvir yaparak sahneyi kurar, olayı ilerletmez; bu yüzden işlevleri farklıdır.
Hazır ifadelerin bütününü klişe saymak: Her hazır ifade yorgun değildir. Klişe, sık kullanıldığı için anlam yükünü yitirmiş ifadedir; tekerleme gibi kalıplar ise yerine göre bilinçli biçimde kullanılabilir.
Anlatım biçimlerini eşit ölçüde kullanmaya çalışmak: Her metinde beş anlatım biçiminin aynı sıklıkta bulunması gerekmez. Yazar, olayın gerektirdiği biçimi seçmeli ve ölçüyü metne göre ayarlamalıdır.

Bir cümleyi yazmadan önce kendine sor: bu sözcüğü başka hangi sözcükle değiştirebilirdim? Bu soru üslubunu güçlendirir.
Klişe bir ifadeyle karşılaştığında dur ve o duyguyu kendi sözcüklerinle yeniden kurmayı dene.
Bir metnin üslubunu anlamak için aynı bölümü iki kez oku; ikinci okumada tekrarlanan ifadeleri işaretle.
Betimleme ile öykülemeyi ayırt etmek için sor: metin ilerliyor mu, yoksa tasvir mi yapılıyor?
Karakterlerin konuşmalarını karşılaştırarak üslup farklarını gözlemle; bu, kişi çözümlemesinin temelidir.
Aynı duyguyu iki farklı üslupla yazmayı deneyerek hangisinin daha etkili olduğunu karşılaştır.