9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Cümlenin ögelerini tanır; özne ve yüklemin zorunlu olduğunu bilir.
- Yüklemi bularak kim ve neyi sorularını soran çözümleme yöntemini uygular.
- Öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleleri örneklerle ayırt eder.
- Şart cümlesinin dört hâlini tanır ve cümledeki karşılığını belirler.
- Yükleme, yükleme, anlam ve yapısına göre cümle çeşitlerini belirler.
- Sözdiziminin dört düzlemini örneklerle gösterir.
Önemli noktalar
- Özne ve yüklem zorunludur; bu ikisi olmadan cümle kurulamaz.
- Nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur.
- Özne, nesne üzerinde tasarruf yapıp yapmadığına göre değerlendirilir; tasarruf varsa cümle öznel-nesnel, yoksa edilgendir.
- Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez; bu ayrım sınavlarda sık karıştırılır.
- Şart cümlesinin dört hâli de aynı gereklilik anlamını taşır, yalnızca zaman ve kişi değişir.
- Sıralı cümlede özne ve yüklem aynıdır; bağlı cümlede ise özne ya da yüklem farklıdır.
- Bağlaç seçiminde özne ve yüklemin aynı olup olmaması belirleyicidir.
- Sözdizimi düzlemleri birimlerin büyüklüğüne göre sıralanır: sözcük, öbek, cümle, cümlecik.
Formüller ve kurallar
- Cümlenin zorunlu ögeleri = özne + yüklem.
- Geçişli fiilin cümlesinde bulunan öge = nesne.
- Öge bulma yöntemi = yüklemi bul → kim? sor → özne → neyi, kimi? sor → nesne.
- Dolaylı tümleç türleri = bulunma + ayrılma + yönelme + kaynaklık.
- Zarf tümleci türleri = zaman + yer + yön + durum + miktar.
- Yükleme sahip çeşitler: öznel-nesnel (özne tasarrufta) / edilgen (tasarruf yok) / öznesiz (özne yüklemden önce gelmez).
- Şart cümlesi dört hâl: gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek, gerekir.
- Yükleme göre cümle çeşitleri = fiil cümlesi + isim cümlesi.
- Anlamına göre cümleler = olumlu + olumsuz + soru + ünlem + emir (buyurma).
- Yapısına göre cümleler = basit + birleşik + sıralı + bağlı.
- Bağlaçlı cümlede özne ve yüklem aynıysa: ve, de, da, hem de, hem...hem, ya da, veya, ile.
- Bağlaçlı cümlede özne ya da yüklem farklıysa: çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki.
- Sözdizimi düzlemleri = sözcükler arası + öbekler arası + öbek-cümle arası + cümle-cümle arası.
Sık yapılan hatalar
- Özne ve yüklemi isteğe bağlı saymak: Bu iki öge cümlede zorunludur.
- Öznesiz yükleme sahip cümlede öznenin bulunmadığını düşünmek: Özne vardır, yalnızca yüklemden önce gelmez.
- Edilgen cümlede öznenin tasarruf yaptığını söylemek: Özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz.
- Sıralı cümlede özne ve yüklemin farklı olduğunu varsaymak: Sıralı cümlede özne ve yüklem aynıdır.
- Öğeleri bulurken doğrudan özneyi aramaya başlamak: Önce yüklem bulunur, sorular ona sorulur.
- Dolaylı tümleç ile zarf tümlecini karıştırmak: Dolaylı tümleçte bulunma, ayrılma, yönelme, kaynaklık; zarf tümlecinde zaman, yer, yön, durum, miktar bulunur.
Hızlı tekrar ipuçları
- Öge bulma sorularında cümleyi okurken önce yüklemi altını çizin, sonra soruları yükleme sorun.
- Yükleme sahip cümle sorularında öznenin nesneyi yapıp yapmadığını sorun; cevap çeşidi belirler.
- Şart cümlesi sorularında zamanı kontrol edin; gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek ve gerekir sırasıyla geçmiş, geçmiş, gelecek ve genel zamanı gösterir.
- Bağlaç sorularında önce özne ile yüklemin aynı olup olmadığını belirleyin, sonra bağlacı seçin.
- Sözdizimi düzlemi sorularında örneğin birimini sayın: tek sözcük, öbek, cümle ya da iki cümle.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi konusunun çözümlü sorularını çöz.