9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Ses Bilgisi ve Morfoloji Tanımları — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Türkçe alfabesindeki ünlü ve ünsüz sayısını, ünsüzlerin sert, yumuşak ve ne sert ne yumuşak olarak gruplanışını açıklar.
Ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırmasını tanımlayarak her birine uygun örnekleri ayırt eder.
Düz ünlü uyumu ile yuvarlak ünlü uyumunu karşılaştırır, uyumu bozan düzensiz sözcükleri belirler.
Heceyi belirleyen dört kuralı uygulayarak sözcükleri hecelere böler ve vurgunun hangi seste düştüğünü belirler.
Ad çekiminde ek seçimini dört adımda yürüterek yönelme, bulunma ve ayrılma hâllerini doğru yazar.
Eylem tabanı, çatı eki ve eylemde kullanılan ekleri tanıyarak düzenli ve düzensiz eylemlerde taban bulur.

Harf sayısı ile ses sayısı aynı şey değildir; 29 harf vardır, ünlü sayısı 8, ünsüz sayısı 21 olmak üzere toplam 29 harf bulunur.
Ünsüz yumuşaması kökle ek arasında, ünsüz benzeşmesi ise sözcüğün kendi içinde gerçekleşir; bu yüzden karıştırılmamalıdır.
Ünsüz kaynaştırmasında iki ünsüz tek ünsüze iner; kırk, ağdı ve ağdın bu olayın örnekleridir.
Heceyi belirleyen kurallar dört tanedir; ünsüzle başlayan ekin önceki heceye bağlanması üçüncü kuraldır.
Vurgu dört, beş ve altıdan çok heceli sözcüklerde farklı yerlere düşer; üç heceli sözcükler için bu konuda bir kural verilmemiştir.
Ad çekiminde yönelme, bulunma ve ayrılma ekleri için önce kökün son ünsüzüne bakmak gerekir.
Tamlayan (belirtme) ve tamlayan (iyelik) hâllerinin ekleri birbirinden farklıdır; iyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşayabilir.
Çatı eki, kişi ve zaman bilgisini taşıdığı için eylemin temel ekidir.
Eylemler basit, bileşik ve birleşik olmak üzere üç sınıfta değerlendirilir.

Türkçe alfabesi = 8 ünlü + 21 ünsüz = 29 harf.
Ünsüz grubu sayısı: sert + yumuşak + ne sert ne yumuşak = 7 + 7 + 7 = 21 ünsüz.
Ünsüz yumuşaması = kök ünsüzün ek başındaki ünsüze uyması (çocuk → çocuğum).
Ünsüz benzeşmesi = sözcüğün kendi içindeki komşu ünsüze uyması (ağaç, sağlık, doğru).
Ünsüz kaynaştırması = iki ünsüzün tek ünsüze inmesi (kırk, ağdı, ağdın).
Düz ünlü + sert ünsüz uyum sağlar; yuvarlak ünlü + yumuşak ünsüz uyum sağlar (yarın, şimdi, oyun, sabah, bugün bu kuralın dışındadır).
Hece vurgusu: dört hecede 1. ve 3., beş hecede 2. ve 4., altı ve daha çok hecede 3. seste düşer.
Ad çekimi = kökü bul → son ünsüze bak → son ünlüye bak → eki seç.
Sert ünsüze biten kök: yönelme -ta/-te, bulunma -ta/-te, ayrılma -tan/-ten.
Yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze biten kök: yönelme -da/-de, bulunma -da/-de, ayrılma -dan/-den.
Düz köke düz ek, yuvarlak köke yuvarlak ek gelir (kitap-lar-da, gök-te, gül-de).
Eylem tabanı bulma yolu: fiilden -dık, -dı, -du, -dü eki çıkarılır (gör, sev, git).

Ünlü ve ünsüz sayılarını ters yazmak: Türkçe alfabesinde 8 ünlü, 21 ünsüz bulunur; ünsüz sayısı ünlü sayısından fazladır.
Benzeşme ile kaynaştırmayı aynı saymak: Benzeşmede komşu ünsüze uyum vardır (ağaç), kaynaştırmada iki ünsüz birleşir (kırk).
Hece başlangıcını ünsüz sanmak: Hece daima ünlüyle başlar ve ünsüzle biter.
Sert ünsüze biten köklere -da, -de eklemek: Sert ünsüze biten köklerde bulunma eki -ta, -te biçimindedir (kitapta, çocukta).
Uyumu bozan düzensiz sözcükleri kurala uyan saymak: Yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün düzensiz sözcüklerdir.
Düzensiz eylemlerin tabanının bulunamadığını düşünmek: Fiilden -dık, -dı, -du, -dü eki çıkarılarak gör, sev ve git tabanları bulunur.

Ünsüzleri ezberlemeden önce üç gruba ayırıp sayılarını kontrol et: sert, yumuşak ve ne sert ne yumuşak olanlar yedişer harftir.
Bir sözcüğün son ünsüzünü sorunun parçası olarak yaz; ek seçimi sorularının tamamı bu tek bilgiye dayanır.
Hece bölme sorularında dört kuralı sırayla dene; ilk kuralda çözülemezse ikinciye geç.
Vurgu sorularında önce hece sayısını bul, sonra vurgunun düşeceği seste karar ver.
Eylem tabanı bulma sorularında fiilin sonundaki -dık, -dı, -du, -dü eki işaretini bul; kalan kısım tabandır.