9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Sözlü ve Yazılı Anlatım Türleri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Sözlü anlatım türlerini tanır, her türde kimin konuştuğunu ve ortamı belirtir.
Sunum ile konuşma arasındaki farkı, hazırlık ve süre ölçütüyle açıklar.
Söyleşi, tartışma ve panel arasındaki farkları konuşmacı sayısı ve süreye göre karşılaştırır.
Röportajın nasıl oluştuğunu, muhabir ile görüşülen kişinin görevlerini açıklar.
Sözlü anlatımda ses tonu, göz teması ve beden dilinin anlatıma etkisini açıklar.
Mektup, dilekçe, rapor, tutanak ve özgeçmişin biçim özelliklerini karşılaştırır.
Haber, makale ve deneme metinlerini birbirinden ayırt eder, ayırt edici ölçütleri söyler.
Sözlü ve yazılı anlatımın hazırlık, kalıcılık ve düzeltme bakımından farklarını açıklar.

Konuşmayı sunumdan ayıran temel ölçüt, hazırlık gerekip gerekmediği ve sürenin belirlenip belirlenmediğidir.
Söyleşide iki konuşmacı vardır; panelde birden çok konuşmacı bulunur ve her birine ayrılan süre kısadır.
Röportajın merkezinde muhabirin sorusu ve görüşülen kişinin cevabı vardır; metin bu konuşmadan oluşur.
Sözlü anlatımda ses tonu, göz teması, duruş ve el hareketleri sözü destekler; ölçüsüz kullanımlar dinleyiciyi yorar.
Dilekçe resmî bir belgedir; kişisel mektuptan farklı olarak ad, adres ve tarih bilgisi taşır.
Raporda ulaşılan sonuç ve geleceğe yönelik öneriler ayrı bir bölümde verilir; dil tarafsız olmalıdır.
Haberde yazarın kendi görüşü bulunmaz; bu yüzden haber metni kısa ve tarafsız yazılır.
Deneme, yazarın kendi izlenimlerini aktardığı yazı türü olduğu için dil kişiseldir.
Anı, geçmişte yaşanmış olayların hatırlanmasıyla oluşur; bu yüzden geçmiş zaman biçimleri ağır basar.
Tutanak, bir toplantının geçmişini, katılımcıları ve alınan kararları belgeleyen resmî yazıdır.
Özgeçmiş bir kişinin eğitimini ve iş deneyimini tanıtırken ilan bir işlemi ya da hizmeti duyurur.
Yazılı anlatım hazırlanabilir, düzeltilebilir ve belgelenebilir; sözlü anlatımda ise fırsat anlıktır.

Konuşma: bir kişinin topluluğa ya da bir kişiye yönelerek yaptığı sözlü anlatımdır.
Konuşmanın amaçları: bilgilendirme, ikna etme, eğlendirme, ödüllendirme ve hatırlatma.
Sunum: hazırlık gerektiren, süresi belirlenen ve görsel araçlarla desteklenen sözlü anlatımdır.
Sunumun bölümleri: tanıtım, geliştirme, kapanış.
Söyleşide konuşan kişi sayısı ikidir; panelde birden çoktur ve konuşma süreleri kısadır.
Tartışmada karşı görüş savunulur ve çürütülür, sonunda bir sonuca varılır.
Röportajda muhabir soru sorar, görüşülen kişi cevap verir; metin bu konuşmadan oluşur.
Sözlü anlatımda dilin anlaşılır, samimi ve doğru olması esastır.
Ses tonu, göz teması, duruş ve el hareketleri anlatımı destekleyen beden dili ögeleridir.
Mektupta hitap, tarih, metin ve imza bulunur.
Dilekçede ad, soyad, adres, tarih, hitap, talep ya da şikâyet bölümü ve imza bulunur.
Raporda başlık, giriş, inceleme, sonuç ve öneriler bölümleri bulunur; dil tarafsızdır.
Haberde yazar görüşü bulunmaz; makalede görüş kaynaklarla desteklenir, denemede yazar izlenimini aktarır.
Anı, geçmişte yaşanmış olayların hatırlanmasıyla yazılır; geçmiş zaman biçimleri belirgindir.

Röportaj metninde soru işaretlerini bırakmak: Röportajda konuşma metne dönüştürülürken soru ve cevap ayrı satırlarda gösterilmez, aktarım düz cümleye çevrilir.
Panelle söyleşiyi aynı tür saymak: İkisinde de konuşmacı bulunur; fark, panelde konuşan kişilerin çokluğunda ve sürelerin kısalmasındadır.
Dilekçeyi dost mektubundan ayıramamak: Dilekçe resmî bir belgedir; ad, adres, tarih, hitap ve imza bölümlerini içermesi zorunludur.
Haber metnine yazarın görüşünü katmak: Haberde olay tarafsız biçimde anlatılır; yazarın değerlendirmesi haberin içine karıştırılmaz.
Sunumda ekranı okumak: Sunum dinleyiciye anlatılan bir konuşmadır; ekrandaki yazıları okumak yerine kendi ifadeleriyle açıklamak gerekir.
Beden dilini abartmak: Aşırı el hareketi, yüksek ses ya da sürekli kıpırdanma, sözlü anlatımda konuşmacının güvenilirliğini zedeler.
Denemeyi haber gibi yazmak: Denemede yazarın kendi izlenimi anlatılır; haberde ise yalnızca doğrulanmış olay bilgileri yer alır.
Anıda şimdiki zaman kullanmak: Anı, geçmişte kalmış bir dönemin anlatısı olduğu için geçmiş zaman biçimleriyle yazılır.

Bir sözlü anlatım türünü tanırken önce konuşan kişi sayısını, sonra ortamı, en sonra amacı sor.
Panel ile söyleşiyi karşılaştırırken konuşma sürelerinin uzunluğuna dikkat et; süre kısaldıkça panele yaklaşılır.
Sunum hazırlarken dinleyicinin kim olduğunu düşün; anlatımı ona göre sadeleştir.
Yazılı bir metnin türünü tanımak için önce kimin için yazıldığına bak; hitap ve imza güçlü ipucudur.
Haber ile denemeyi ayırırken metinde yazarın görüşünün bulunup bulunmadığını denetle.
Konuşurken sesini, duruşunu ve el hareketlerini bilinçli biçimde kullan; ölçülü olmak profesyonelliktir.
Yazılı anlatımda cümleyi uzun uzun yazdıktan sonra bir kez yüksek sesli oku; anlatımın akışı gözden çıkar.