9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Sözcükte Anlam ve İlgili Kavramlar — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Bir sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamını ayırt eder, cümleden gerekçeyle gösterir.
Terim anlam ile özel anlamı tanır, bu anlamların oluşum koşullarını açıklar.
Mecazın açılma, daralma, benzetme yollarını örneklerle gösterir, mecaz-ı mürsel örneği tanır.
Deyim ile atasözünün ortak ve farklı yönlerini karşılaştırır, her birine metinden örnek verir.
Bir metin parçasında geçen bir sözcüğün anlamını bağlamına göre çözümler ve gerekçesini yazılı olarak ortaya koyar.

Bir sözcüğün anlamı cümlenin bütününe göre belirlenir; aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir.
Sözlükler bir sözcüğün temel anlamını verir, ancak cümlede kullanılan anlamı her zaman göstermez.
Mecazda sözcüğün anlamı gerçek anlamının dışına taşar; bu taşma bir kavram ilişkisiyle gerçekleşir.
Terim anlamı olan sözcükler gündelik dilde de kullanılabilir; terim olma özelliği kullanım sıklığıyla ilgili değildir.
Özel anlam, dar bir topluluk içinde oluşur ve o topluluğun dışında farklı bir anlam taşıyabilir.
Mecaz-ı mürsel, birbirinden bağımsız iki sözcüğün birliktelikle oluşturduğu anlamdır.
Deyim ile atasözü kalıplaşmış yapılardır; ikisi de cümle bütünü içinde anlam kazanır.

Gerçek anlam = sözcüğün akla ilk gelen, temel ve kabul görmüş anlamıdır.
Mecaz anlam = sözcüğün gerçek anlamının dışında başka bir sözcükle ilişki kurularak oluşan anlamıdır.
Terim anlam = bir varlığın bilim, sanat, spor gibi bir alana özgü anlamıdır.
Özel anlam = bir sözcüğün yalnızca belirli bir kişi, topluluk ya da kurum için kullandığı anlamdır.
Mecazın oluşum yolları: açılma, daralma, benzetme (teşhis) ve mecaz-ı mürsel.
Deyim sabit bir yapıyla bir kavramı somutlaştırır; atasözü kalıplaşmış bir yargı ya da öğüt bildirir.
Anlam çalışmasının ilk adımı bağlamı belirlemektir.

Sözlükteki anlamı doğrudan cümleye uygulamak: Sözlük temel anlamı verir; cümlede kullanılan anlam ise bağlamla belirlenir ve çoğu zaman o anlamı göstermez.
Mecazı, gerçek anlamın devamı saymak: Mecazda sözcük başka bir kavramla ilişki kurar ve anlam bambaşka bir yöne doğru genişler ya da daralır.
Her dar kullanımı terim anlam saymak: Terim anlam, bilim, sanat ya da spor gibi bir alana özgü anlamdır; yalnızca dar bir toplulukta geçen sözcük özel anlam kazanır.
Deyim ile atasözünü aynı yapıda görmek: Deyim bir kavramı somutlaştırırken atasözü genel bir doğruyu, öğüdü ya da tecrübeyi anlatır; ikisi birbirinin yerine kullanılamaz.
Anlam çalışmasında biçimsel ölçütlerle yetinmek: Harf sayısı, hece yapısı ve yazım, sözcüğün anlamını belirlemede kullanılan ölçütler değildir.
Tek bir sözcüğe bakarak parçanın anlamını yorumlamak: Anlam tespiti için cümlenin bütünü ve parçanın genel konusu birlikte değerlendirilmelidir.
Mecazı yalnızca süsleme saymak: Mecaz, anlamı daha açık ve daha kısa anlatmanın bir yoludur; bu yüzden metnin anlam katmanını güçlendirir.

Bir sözcüğün anlamını çözümlerken önce cümlenin konusunu belirle; anlam çoğu zaman cümlenin bütününden çıkar.
Mecazı bulmak için sözcüğü cümleden çıkar ve gerçek anlamıyla o boşluğa sığdırıp sığmadığını gör.
Terim anlam ile özel anlamı ayırırken sözcüğün kullanıldığı alanın bilim, sanat ya da dar bir topluluk olup olmadığına bak.
Benzer anlamlı sözcükleri karşılaştırmak, mecaz ilişkisini ve anlam farkını gözle görünür kılar.
Deyim ve atasözü çalışırken her birinin bir bütün hâlinde okunması gerektiğini unutma.
Bir parçanın anlamını çözümlerken tek sözcüğe değil, cümlenin ve parçanın genel düşüncesine bak.