9. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Şiirde Nazım Biçimleri ve Şiir Türleri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Nazım ile düzyazı arasındaki fark ölçü ve kafiyedir; yalnızca dize dize yazılmak şiir olmak için yeterli değildir.
Manzum şiirde hem ölçü hem kafiye bulunur; mensur şiirde bu iki düzen için bağlayıcı kural yoktur.
Hece ölçüsünde dizeler eşit hecelidir; aruz ölçüsünde hece sayısı farklı olabilir, kalıp aynıdır.
Aruzda vokaller 1 ve 2 değerlidir; ahuvar ölçüsünde vokaller 1, 2, 3 ve 4 değer alabilir.
Halk şiiri anonimdir ve hece ölçüsüyle dörtlük biriminde yazılır; divan şiirinde yazar bellidir, birim beyittir.
Manide uyak 3. ve 4. dizeler arasında kurulur; 1. ve 2. dize serbest gelişim alanı olarak kalır.
Gazelde kafiye ve redif sabittir; son beyitte şairin mahlası ya da anısına yer verilir.
Modern şiirde ölçü tek bir kalıba bağlanmamış, serbest ölçü ve imge ön plana geçmiştir.

Nazım = düzenli, ağırlığını yitirmemiş, kafiyeli ve ölçülü söz dizisi; düzyazıda bu düzen bulunmaz.
Manzum (ölçülü) nazımda ölçü ve kafiye vardır; mensur (ölçüsüz) nazımda ölçü ve kafiye kuralı yoktur.
Manzum nazım birimleri: dörtlük (halk şiiri), beyit (divan şiiri), bent (modern şiir) ve kıta (bent).
Hece ölçüsü: dizelerdeki hece sayısı eşittir. Aruz ölçüsü: uzun ve kısa hecelerin oluşturduğu kalıp esastır.
Aruzda vokal değerleri: örü (kısa) vokal 1, açık (uzun) vokal 2 birimdir; kalıplar fe'ûlün, fâ'ilâtü, fâ'ilün, mefâ'îlün.
Ahuvar ölçüsünde vokaller 1, 2, 3 ve 4 değer alabilir; aruzda yalnızca 1 ve 2 değer vardır.
Aruzda durak sayısı dizedeki vokal sayısına eşittir; dize sonundaki uyak ölçüyü değil ahenki kurar.
Teşbih (benzetme): iki varlık, açık benzetme edatı. Teşhis (kişileştirme): tek varlık, insan eylemi.
İntak (konuşturma): varlık konuşur. İstiâre (eğretileme): varlık başka bir adla anlatılır.
Mecaz-ı mürsel ad aktarımıdır; mübalağa, gerçekte olabileceğinden çok daha büyük ya da küçük göstermedir.
Manide uyak zinciri 3. ve 4. dizeleri bağlar; 1. ve 2. dize bu zincirin dışında kalır.
Halk şiiri ölçüsü 7 ile 11 hece arasında, nazım birimi dörtlüktür; divan şiiri aruz ölçülüdür, birimi beyittir.

Manzumu yalnızca kafiyeli şiir saymak: Manzum nazımda hem ölçü hem kafiye bulunur. Yalnızca kafiyeli ama ölçüsüz bir metin manzum sayılmaz; mensur kapsamına girer.
Halk şiirini yazarı belli olmayan her şiir sanmak: Anonim olmak tek başına halk şiirinin ölçütü değildir. Hece ölçüsü ve dörtlük birimi de birlikte aranmalıdır.
Divan şiirinin birimini dörtlük sanmak: Divan şiirinde nazım birimi beyittir. Dörtlük, halk şiirinin ve bazı modern şiir birliklerinin birimidir.
Manide bütün dizelerin uyaklı olduğunu düşünmek: Manide uyak zinciri 3. ve 4. dizeleri bağlar. İlk iki dize bu bağın dışında serbest bir gelişim alanı olarak kalır.
Aruzda hece sayısının ölçüyü belirlediğini sanmak: Aruzda belirleyici olan hece sayısı değil, uzun ve kısa vokallerin oluşturduğu kalıptır. Dizeler farklı hece sayılı olabilir.
Modern şiirde ölçü bulunmadığını kusur saymak: Serbest ölçü, 20. yüzyıl şiirinin bilinçli tercihidir. Amaç duygunun ve düşüncenin akışını bozmamaktır.

Bir şiirin türünü bulurken önce ölçüyü sorun, sonra yazarın belli olup olmadığına, en son da nazım birimine bakın.
Mani, koşma ve deyişi ayırmak için uyağın hangi dizelerde kurulduğunu işaretlemek mantığı doğrudan çözer.
Aruz kalıbını tanımak için dizedeki vokalleri tek tek işaretleyip kısa ve uzun olanları ayırın; kalıp böyle görünür.
Divan şiiri türlerini ayırırken gazelde beyit sayısını, rubaide dize sayısını, mesnevide anlatı uzunluğunu esas alın.
Modern şiirde ölçü olmadığını söylerken bunun kusur değil dönemin bilinçli tercihi olduğunu belirtin.
Bir metnin halk şiiri olup olmadığını yalnızca anonimliğine bakarak değil, hece ölçüsüne bakarak değerlendirin.