Tarih Öncesi Dönemler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Tarih Öncesi Dönemler konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Tarih öncesi dönemlerin sınırını yazının icadıyla ilişkilendirir.
• Kazanım 2: Taş ve maden devirlerini özellikleriyle sıralar.
• Kazanım 3: Yerleşik hayata geçişin sonuçlarını açıklar.
• Kazanım 4: Yazının icadının tarih bilimi için önemini belirtir.
• Kazanım 5: Arkeolojik buluntuların tarih öncesi dönemlerdeki kaynağını açıklar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konu, Tarihçi Türleri ve Tarihî Eserler başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.

• Tarihçi Türleri ve Tarihî Eserler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Tarih Araştırma ve Yazımında Dijitalleşme — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Tarih Öncesi Dönem Nedir?

Yazının icadından önceki çağlara tarih öncesi (prehistorik) dönemler denir. Bu dönemlerde yazılı belge bulunmadığından olaylar ve yaşam biçimi, geriye kalan buluntularla yani arkeolojik verilerle anlaşılır. Yazıya geçildiği andan itibaren tarih devirleri başlar.

Tarih öncesi dönemler, insanların geçim biçimine ve kullandıkları araçlara göre adlandırılır. Avcılık ve toplayıcılıkla başlayan süreç, tarımın keşfiyle birlikte yerleşik hayata, ardından da metal işlemeye geçişle yeni bir düzene evrilir.

Taş Devirleri

Eski Taş Devri (Paleolitik)'nde insanlar ilkel taş aletler yapmış, avcılık ve toplayıcılıkla beslenmiş, mağaralarda barınmıştır. Bu dönemde göçebe yaşam sürülür, ateşin kontrolü ve giysi yapımı yavaş yavaş gelişir.

Yeni Taş Devri (Neolitik)'nde taş aletler cilalanmış, tarım ve hayvan ehlileştirme başlamıştır. İnsanlar yerleşik hayata geçmiş; köyler kurulmuş, seramik ve dokumacılık gelişmiştir. Anadolu'daki Çatalhöyük ve Hacılar bu dönemin önemli yerleşimleridir.

Kalkolitik (Bakır-Taş) Devri'nde taşla birlikte bakırın işlenmesi öğrenilmiştir; telli çömlek, ilk metal denemeleri ve daha karmaşık yerleşimler görülür.

Maden Devirleri

Madenlerin işlenmesiyle devirler yeni bir sıraya girer. Bakır Devri'nde bakır hammadde biçiminde kullanılmaya başlanır. Tunç Devri'nde bakır ile kalayın karışımıyla sert alaşım üretilir; yazının icadı ve ilk şehir devletleri bu döneme rastlar. Demir Devri'nde ise demirin eritilip işlenmesi yaygınlaşır, alet ve silahlar ucuzlar.

Yerleşik Hayata Geçişin Sonuçları

Tarımın keşfi insanları bir yere bağlamıştır. Sürekli oturma, köy ve şehirlerin doğuşunu; mülkiyet kavramını, ürün fazlasının olduğu yerde ise ticareti doğurmuştur. Üretim arttıkça zanaatkârlar ayrılmış, toplumsal roller çeşitlenmiştir.

Yerleşik hayatla birlikte konut yapımı, depolama ve mimari gelişmiştir. Ürünü koruma ihtiyacı, ilk kamu yapıları ve savunma duvarlarını beraberinde getirir.

Yazının Önemi

Yazının icadı, tarih devirlerinin başlangıcıdır. Bilgi kaydedilip biriktirilebildiği için deneyim kuşaktan kuşağa aktarılır; ticaret, hukuk ve yönetim yazılı belgelere dayanmaya başlar. Sümerlerin çivi yazısını kullanması, yazının insanlığın bilgi birikimini kalıcı hâle getirdiğini gösterir.

Sınav Odaklı Uygulama

Sınavlarda devirlerin sırası ve belirleyici özellikleri sorulur. Devirler arası geçişte araç-gerecin değil, üretim biçimindeki değişimin belirleyici olduğunu unutmayın; yerleşik hayat sorularında ise tarım ile köy yaşamı arasındaki bağın kurulması beklenir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Tarih Öncesi Dönemler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Avcılık-toplayıcılıktan yerleşik tarım yaşamına geçişin insan topluluklarında getirdiği değişimleri; barınma, beslenme, iş bölümü ve mülkiyet başlıklarını kullanarak en az dört maddede açıkla.

Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar

• Devirleri sırayla ezberle ve her devrin tek belirleyici özelliğini not et.
• Yazı kelimesini görünce 'tarih devirleri başlıyor' bağlantısını kur.
• Yerleşik hayat sorularında ilk sebebi tarım olarak işaretle.
• Buluntu sorularında alet cinsinden önce üretim biçimine bak.
• Tunç Devri ile Demir Devri ayrımında alaşım mı saf metal mi sorusunu sor.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Devirlerin Sıralanması

Soru: Taş ve maden devirlerini tarihsel sıraya göre diziniz.

1. Adım 1: Önce taşın kullanıldığı dönemler ele alınır: Eski Taş ve Yeni Taş Devri.
2. Adım 2: Ardından taşla birlikte bakırın görüldüğü Kalkolitik Devri gelir.
3. Adım 3: Metaller sırasıyla tunç ve demir ile devam eder.

Cevap: Eski Taş, Yeni Taş, Kalkolitik, Tunç, Demir Devri

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Devirlerin Ölçütü

Soru: Tarih öncesi dönemler hangi ölçüte göre adlandırılır?

1. Adım 1: Bu dönemlerde yazılı belge olmadığından adlandırma kaynağı buluntulardır.
2. Adım 2: İnsanların hangi aracı kullandığı devrin adını belirler.
3. Adım 3: Taş ve maden kullanımı bu yüzden ayrım ölçütü olmuştur.

Cevap: Kullanılan araç-gerecin cinsine göre

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Tarih öncesi dönemleri yazılı kaynakla açıklamak: Bu dönemlerde yazı yoktur; bilgi arkeolojik buluntulardan elde edilir.
• Taş Devri'ni tek bir dönem sanmak: Eski Taş, Yeni Taş ve Kalkolitik olarak alt aşamaları vardır.
• Devirleri rastgele sıralamak: Madenler önce bakır, sonra tunç, en son demir sırasıyla işlenmiştir.
• Yazının önemini küçümsemek: Yazı tarih devirlerini başlatan gelişmedir.
• Yerleşik hayatı göçebe yaşamla eşitlemek: Yerleşik hayat, tarımla birlikte sabit yere bağlı yaşam demektir.

Kısaca özet

Kısaca: Tarih öncesi dönemler yazıdan önceki çağlardır ve araç-gereçlerine göre Eski Taş, Yeni Taş, Kalkolitik, Tunç ve Demir Devri olarak ayrılır. Tarımın keşfiyle yerleşik hayat başlamış, köy ve şehirler, mülkiyet ve ticaret doğmuştur. Yazının icadı ise bilgiyi kalıcı kılarak tarih devirlerini başlatmıştır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Tarih öncesi dönem, yazının icadıyla biter ve tarih devirleri başlar.
• Devir adları kullanılan araç-gerecin cinsine göre verilmiştir.
• Tarımın keşfi yerleşik hayatın temel nedenidir.
• Yerleşik hayat; köylerin, şehirlerin, mülkiyetin ve ticaretin doğuşunu sağlamıştır.
• Yazının icadı bilgiyi kaydedip aktarılabilir kılmıştır.
• Yazı bulunmadığından tarih öncesi dönemler yalnızca arkeolojik buluntularla incelenir.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Tunç Devri'nde üretilen alaşım hangi iki metalin karışımından oluşur? (Şıklar: Bakır ve demir · Bakır ve kalay · Demir ve kurşun · Gümüş ve altın)
2. Aşağıdakilerden hangisi yerleşik hayatın sonucudur? (Şıklar: Sürekli göç · Şehirlerin doğuşu · Yazının yok olması · Ticaretin sona ermesi)
3. Tarih devirleri hangi gelişmeyle başlar? (Şıklar: Yazının icadı · Tarımın keşfi · Tekerleğin icadı · Ateşin kullanılması)

Cevap anahtarı: 1) Bakır ve kalay — Tunç, bakır ile kalayın karışımından oluşan sert bir alaşımdır; bu alaşım tunç devrini tanımlar.

2) Şehirlerin doğuşu — Sabit yere bağlanan topluluklarda köy ve şehirler gelişmiş, mülkiyet ve ticaret ortaya çıkmıştır.

3) Yazının icadı — Yazının icadından önceki döneme tarih öncesi denir; yazı ile birlikte yazılı belge başlar ve tarih devirleri açılır.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• İlk Uygarlıklar — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tarım Devrimi'nin Eski Çağ Medeniyetlerindeki Yerleşmeye ve Ekonomiye Etkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Eski Çağ Medeniyetlerinde Yönetim ve Ordu — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Bu anlatım hakkında

Tarih Öncesi Dönemler başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Avcılık-toplayıcılıktan yerleşik tarım yaşamına geçişin insan topluluklarında getirdiği değişimleri; barınma, beslenme, iş bölümü ve mülkiyet başlıklarını kullanarak en az dört maddede açıkla. (10 puan)
• Yeni Taş Devri yerleşiminde bulunan taş balta üzerine düşünüyorsun. Bu buluntunun tarih bilimi için ne anlama geldiğini, hangi bilgileri verdiğini, neden yazılı kaynak yerine bu buluntuya dayanıldığı… (15 puan)
• Kazı alanında görevlisin. Topraktan çıkan kemik iğneler, taş aletler ve pişmiş toprak kaplar birlikte bulunmuştur. Bu buluntuların hangi devre ait olduğunu gerekçelendirerek belirle; Eski Taş, Yeni T… (15 puan)