Tarihçi Türleri ve Tarihî Eserler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Tarihçi Türleri ve Tarihî Eserler konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Tarihçileri çalışma alanlarına göre sınıflandırır ve her türün örneklerini tanır.
• Kazanım 2: Tarihî eser türlerini ayırt eder ve türlerin birbirine benzerliklerini sorgular.
• Kazanım 3: Bir eserin türünü belirlerken içerik, biçim ve yazılış amacının etkisini açıklar.
• Kazanım 4: Bir metnin birinci ya da ikinci el kaynak sayılma durumunu eser türüne göre değerlendirir.
• Kazanım 5: Tarihî eserin hem kaynak hem de kültürel miras olarak anlamını birlikte tartışır.
• Kazanım 6: Bir eseri okurken yazarının, döneminin ve türünün yorumu nasıl etkilediğini sorgular.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konu, Tarih Araştırma ve Yazımında Dijitalleşme başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.

• Tarih Araştırma ve Yazımında Dijitalleşme — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Tarihsel Bilginin Üretim Süreci — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Tarihçi Türleri

Tarihçiler çalışma alanları ve yaklaşımlarına göre gruplandırılır. Siyasal tarihçi, devletlerin ve iktidar mücadelelerinin tarihini inceler. Sosyal tarihçi, halkın gündelik yaşamını, sınıf ilişkilerini ve toplumsal değişimi ele alır. Ekonomik tarihçi, üretim, ticaret ve maliye konularına odaklanır. Kültürel tarihçi ise inanç, sanat, eğitim ve düşünce tarihiyle uğraşır.

Bu ayrım kesin değildir; çoğu araştırmacı birden çok alanla ilgilenir. Ayrıca askerî tarih, dinî ve mezhep tarihi, yerel ve bölgesel tarih ile dünya tarihi çalışmaları da bu gruplar arasında sayılır. Ortak ölçüt, her zaman çalışmanın belirli bir alana odaklanması ve bu alanın kaynaklarla desteklenmesidir.

Tarihî Eser Türleri

Tarihî eserler biçim ve içeriklerine göre çeşitli türlere ayrılır. Kronik, olayları yıllara göre sıralayan ve çoğu kez tanıklık ya da rivayete dayanan metindir. Annâl ise olayları kayda geçiren kısa ve tarihsel bir döküm niteliği taşır. Yaşam tarihi bir kişinin hayatını doğumundan ölümüne kadar anlatır. Günlük yazarın günlük izlenimlerini kendi ağzından aktarır.

Coğrafya ve seyahat anlatıları bir bölgeyi veya gezilen yerleri tanıtır. Mektup ve özel anı türleri gündelik hayatı birinci elden yansıtır. Sözlü tarih çalışmaları anlatılardan derlenen kayıtlardır. Makale, araştırma raporu ve bilimsel inceleme ise günümüzde üretilen akademik eserlerdir.

• Birinci el niteliği taşıyanlar: Yaşam tarihi, günlük, mektup, özel anı ve tanıklık anlatıları.
• İkinci el niteliği taşıyanlar: Kronik, tarih kitabı, ansiklopedi ve sonradan yazılmış inceleme.
• Yardımcı eserler: Nümizmatik katalogları, epigrafi derlemeleri ve harita katalogları.

Eserin Türü ile Kaynak Değeri Arasındaki İlişki

Bir eserin türü, onun kaynak değerini doğrudan etkiler. Yaşam tarihi ve mektup gibi türler dönemin içinden yazıldığı için birinci el nitelik taşır. Kronik ve tarih kitabı ise sonradan yazıldığı için ikinci eldir. Bu ayrım, eserin güvenilirliği konusunda kesin bir hüküm vermez; çünkü her türün kendi içinde güçlü ve zayıf örnekleri vardır.

Bir eserin türünü belirlemek için üç soru sorulur: içerik nedir, biçim nasıldır ve yazılış amacı ne olabilir? Bu sorulara yanıt aranmadan eserin türü tahmin edilirse, kaynak değeri de yanlış değerlendirilir.

Tarihî Eserin Anlamı

Bir tarihî eser yalnızca bilgi kaynağı değildir. Eserin dili, üslubu ve anlatım biçimi o dönemin dünya görüşünü yansıtır. Aynı olayı anlatan iki eser, farklı üsluplarla yazıldığında yalnızca olay değil, yazanların bakış açısı da karşılaştırılabilir. Bu yüzden eserin dönemi kadar yazıldığı ortam da önemlidir.

Öte yandan bir eser, sonraki kuşaklar için bir kültürel mirastır. Bugün elimizde bulunan pek çok metin, kendinden önceki eserlerin aktarılması ve korunması sayesinde ulaşmıştır. Bu nedenle eserin korunması, tanınması ve doğru tanıtılması da tarihçinin görevidir.

Özet

Tarihçiler siyasal, sosyal, ekonomik, kültürel, askerî, dinî, yerel ve dünya tarihi alanlarında çalışır; bu ayrım kesin değildir. Tarihî eser türleri arasında kronik, annâl, yaşam tarihi, günlük, mektup, özel anı, coğrafya, seyahat anlatısı, sözlü tarih, makale ve bilimsel inceleme sayılır. Eserin türü kaynak değerini etkiler; yaşam tarihi, günlük ve mektup genellikle birinci el, kronik ve tarih kitabı ise ikinci el nitelik taşır. Eserin türü; içerik, biçim ve yazılış amacı sorularıyla belirlenir. Tarihî eserler aynı zamanda bir kültürel mirastır.

Sık Yapılan Hatalar

Birinci hata, her tarihî eserin birinci el kaynak olduğu sanılmasıdır. Yazıldığı dönem, eserin niteliğini belirler; sonradan yazılmış her eser ikinci eldir. İkinci hata, kronik ile tarih kitabını aynı saymaktır; kronik olayları yıllara göre sıralarken tarih kitabı olayları yorumlar ve analiz eder.

Üçüncü hata, türünü bilmediğiniz bir metni doğrudan kaynak olarak kullanmaktır. Dördüncü hata, bir eserin dilini ve üslubunu göz ardı etmektir; üslup, yazarın dönemini ve bakış açısını ele verir. Beşinci hata ise tarihî eserleri yalnızca bilgi kaynağı sayıp kültürel değerlerini görmezden gelmektir.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: “Bir eserde olaylar yıllara göre sıralanmış, yazarının kendisi bu olayların içinde yer almamış, metin başka kaynaklardan derlenerek oluşturulmuştur. Bu eser hangi türe girer ve kaynak değeri nedir?” biçiminde bir çalışma sorusu çözünüz.

Çözüm: Önce içerik belirlenir: metinde olaylar yıllara göre sıralanıyorsa bu, kronik biçimine işaret eder. İkinci adımda yazarın konumu sorgulanır; yazar olayların içinde değilse metin büyük olasılıkla sonradan derlenmiştir. Üçüncü adımda biçim incelenir: derleme yapılan bir metin tek bir tanığın anlatısı değildir. Son adımda kaynak değeri belirlenir: olayların döneminden sonra yazıldığı için bu eser ikinci el kaynak olarak değerlendirilir ve doğrulama sırasında başka kaynaklarla karşılaştırılır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Tarihçi Türleri ve Tarihî Eserler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Elinizdeki bir metnin hangi türe girdiğini belirlemek için hangi soruları sorarsınız? En az dört cümleyle yazınız.

Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar

• Bir eseri incelerken önce türünü belirle, sonra o türün kaynak değerine göre yorumla.
• Kronik ile tarih kitabını ayırmak için metne yorum cümleleri eklenmiş mi diye bak.
• Yaşam tarihi ve günlük okurken yazarın kendi ifadelerini kaynak olarak ayır, yorumunu ayrı yaz.
• Bir eserin dilini ve üslubunu not et, çünkü üslup dönemin ve yazarın bakış açısını ele verir.
• Eserin yazıldığı dönem ile olayların dönemini karşılaştırmayı unutma, bu fark birinci ya da ikinci el tespitini belirler.
• Eseri okurken ilgisini çekmeyen bölümleri de not et, çünkü araştırmada gerekli olan tam da beklenmeyen bilgi olabilir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Eserin Türünü Belirleme

Soru: Yıllara göre olay sıralaması içeren bir metnin türünü nasıl tespit edersiniz?

1. Adım 1: Metinde olayların yıllara göre sıralanıp sıralanmadığına bak.
2. Adım 2: Yazarın olaylara bizzat katılıp katılmadığını sor.
3. Adım 3: Metinde yorum cümleleri bulunup bulunmadığını incele.
4. Adım 4: Tespit ettiğin türü kaynak değeriyle birlikte yaz.

Cevap: Olayların yıllara göre sıralandığı ve yazarın olayların dışında kaldığı metin kronik türündedir ve ikinci eldir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.