Emeviler ve Abbasiler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Emeviler ve Abbasiler konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Dört Halife dönemini özetler.
• Kazanım 2: Emeviler dönemini açıklar.
• Kazanım 3: Abbasiler dönemini açıklar.
• Kazanım 4: İslam medeniyetinin bilime katkılarını yorumlar.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu İslamiyet'in Doğuşu ve Yayılışı bilgisidir. İslamiyet'in Doğuşu ve Yayılışı konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• İslamiyet'in Doğuşu ve Yayılışı — ön bilgi: bu başlıktaki tanımları hatırlamamız gerekiyor.
• Orta Çağ’da Şehir Hayatı: Loncalar ve Ahilik — bağlantı: bu derste yeniden karşımıza çıkacak konu.

Dört Halife Dönemi

Hz. Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali dönemlerinde İslamiyet geniş topraklara yayıldı. Bu döneme "Cumhuriyet Devri" de denir.

Emeviler

Başkent Şam'dır. Halifeliği saltanata dönüştürdüler. İspanya'ya kadar yayıldılar; Arap milliyetçiliği politikası izlediler.

Abbasiler

Başkent Bağdat'tır. Bilim ve kültürde büyük gelişme sağlandı; Beytü'l-Hikme kuruldu. Türkler devlet yönetiminde etkin rol aldı.

Dört Halife Dönemi (632-661)

Hz. Muhammed'in vefatından sonra halifeler seçimle iş başına geldiği için bu döneme Cumhuriyet Devri denir. Hz. Ebubekir Ridde Savaşlarıyla iç isyanları bastırdı. Hz. Ömer döneminde Suriye, Mısır ve İran fethedilerek İslam devleti büyük bir güç oldu. Hz. Osman zamanında Kuran-ı Kerim çoğaltıldı. Hz. Ali döneminde iç çekişmeler (Cemel, Sıffın) başladı.

Emeviler (661-750)

Muaviye'nin halifeliği saltanata dönüştürmesiyle merkez Şam oldu. Emeviler döneminde İslam toprakları İspanya'dan Hindistan'a kadar uzandı. Ancak Arap olmayan Müslümanlara yönelik ayrımcı tutum ve aşırı vergiler tepki topladı; bu durum Abbasilerin işine yaradı. 750'de Abbasiler Emevileri yıkarak yönetimi ele geçirdi.

Abbasiler (750-1258) ve İslam Medeniyeti

Abbasiler başkent olarak Bağdat'ı seçti. Halife Me'mun döneminde kurulan Beytü'l-Hikme'de Yunanca, Farsça ve Hintçe eserler Türkçeye ve Arapçaya çevrildi; matematik, tıp ve astronomi gelişti. Mutasım zamanında Türkler orduda etkin oldu; devlet yönetiminde Türk vezirler görev yaptı. 1055'te Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey Bağdat'a girerek halifeyi koruması altına aldı.

Sonuç olarak İslam medeniyetinin gelişmesinde her dönemin farklı bir katkısı olmuştur: Dört Halife Dönemi fetih ve düzenlemelerle, Emeviler geniş sınırlarla, Abbasiler ise ilim ve kültür faaliyetleriyle öne çıkmıştır. Bu katkıları dönem özellikleriyle birlikte öğrenmek, sınav sorularında dönem karışıklığını önler. Dönemlerin başkentleri, kurumları ve öne çıkan eserleri bir tabloya yazıldığında karşılaştırma yapmak da kolaylaşır.

Dört Halife Dönemi ve Fetihler

İslamiyetin geniş topraklara yayılmasında Dört Halife Dönemi en önemli rolü oynadı. Bu dönemde Hz. Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali halifeleri ile İslam devleti kuruldu ve geniş fetihler gerçekleştirildi. Hz. Ömer döneminde Suriye, Mısır ve İran fethedilerek İslam devleti büyük bir güç haline geldi. Bu dönemde ayrıca Kuran-ı Kerim'in çoğaltılması ve düzenlemeler yapıldı. Halifeliğin seçimle gerçekleşmesi bu dönemi 'Cumhuriyet Devri' olarak adlandırmaya neden oldu.

Dört Halife Dönemi, İslam tarihinin en erken dönemlerinden biridir. Bu dönemde İslam toprakları Mısır, Suriye ve İran gibi geniş bölgelere yayıldı. Hz. Ebubekir Ridde Savaşlarıyla iç isyanları bastırdı ve İslam topraklarının güvenliği sağlanmıştır. Ayrıca Hz. Ali döneminde iç çekişmeler (Cemel, Sıffın) başladı ve bu durumun etkisi devam etti. Bu dönemlerin başlıca gelişmeleri, İslam topraklarının genişlemesi ve düzenlemelerdir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Emeviler ve Abbasiler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Dört Halife, Emevi ve Abbasiler dönemlerini kapsayan üç satırlık bir zaman çizelgesi oluştur; her dönem için başkenti, yönetim biçimini ve o dönemin iki önemli gelişmesini yaz.

Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Dönemleri başkent ve özellikleriyle tablo yap.
• Bilim kurumlarını listele.
• Türklerin Abbasilerdeki rolünü vurgula.
• Halifeleri Ebubekir-Ömer-Ali-Osman karıştırmamak için kısaltma cümlesi kur.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Başkent

Soru: Abbasilerin başkenti neresidir?

1. Abbasiler Emevileri yıktıktan sonra devlet kurdular.
2. Başkentleri Bağdat'tır.
3. Abbasiler devleti merkezlerini Bağdat'a taşıdı.

Cevap: Bağdat

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Dönem-Karakteristik

Soru: Halifeliğin seçimle yönetildiği dönem hangisidir?

1. İlk dört halife seçimle belirlendi.
2. Bu döneme Cumhuriyet Devri denir.
3. Emevilerle saltanat başlamıştır.

Cevap: Dört Halife Dönemi

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Emevi ve Abbasi başkentlerini karıştırmak: Emeviler Şam, Abbasiler Bağdat.
• Dört Halife'yi saltanat sanmak: Halifeler seçimle gelmiştir.
• Abbasileri bilimden uzak sanmak: Bilime büyük katkı sağladılar.
• Ridde Savaşlarını dış fetih sanmak: Bu savaşlar iç isyanların bastırılmasıdır.

Kısaca özet

Kısaca: Dört Halife döneminde İslamiyet genişledi, halifeler seçimle geldi. Emeviler Şam merkezli olup halifeliği saltanata dönüştürdü. Abbasiler Bağdat merkezli olup bilim ve kültürde büyük gelişme sağladı.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Dört Halife döneminde halifeler seçimle iş başına geldi.
• Emeviler halifeliği saltanata dönüştürdü.
• Abbasiler bilim ve çeviri faaliyetlerine önem verdi.
• Hz. Ömer döneminde fethedilen topraklar genişlemiş, kurumlar düzenlenmiştir.
• Emeviler döneminde Arap milliyetçiliği tepki doğurmuştur.
• Abbasilerde Türkler ordu ve devlet yönetiminde söz sahibi olmuştur.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Abbasilerde devlet yönetiminde etkin rol alan topluluk hangisidir? (Şıklar: Türkler · Romalılar · Persler · Yunanlılar)
2. Abbasilerin bilim merkezi olan kurum hangisidir? (Şıklar: Beytü'l-Hikme · Kurultay · Divan · Medrese)
3. Dört Halife dönemine ne denir? (Şıklar: Cumhuriyet Devri · Saltanat Devri · Cahiliye · Rönesans)

Cevap anahtarı: 1) Türkler — Türkler Abbasiler döneminde ordu ve yönetimde etkin rol aldı.

2) Beytü'l-Hikme — Beytü'l-Hikme, Abbasiler döneminde kurulan bilim ve çeviri merkezidir.

3) Cumhuriyet Devri — Halifeler seçimle geldiğinden bu döneme Cumhuriyet Devri denir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Emeviler ve Abbasiler’de Sosyal ve Kültürel Hayat — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Karahanlılar ve Gazneliler — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Büyük Selçuklu Devleti — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Türk-İslam Devletlerinde Bilim ve Kültür — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Emeviler ve Abbasiler başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Dört Halife, Emevi ve Abbasiler dönemlerini kapsayan üç satırlık bir zaman çizelgesi oluştur; her dönem için başkenti, yönetim biçimini ve o dönemin iki önemli gelişmesini yaz. (10 puan)
• Abbasiler döneminde bilim ve kültürün gelişmesini sağlayan üç etkeni (ilim merkezi, çeviri faaliyetleri, bilim insanları) seç ve her birinin İslam medeniyetine katkısını örnekleriyle 5-6 cümlelik bir… (20 puan)
• Emevîler ile Abbasileri yönetim biçimi, başkent ve toplumsal yaklaşımları bakımından karşılaştıran üç satırlık bir tablo oluştur; ardından bu farkların İslam dünyasının genişlemesine etkisini iki cüm… (15 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 'Tuğrul Bey halifeyi himayesine aldı' bilgisinden hangi sonuç çıkarılır?

1. Halifelik otoritesi zayıflamıştır.
2. Selçuklular siyasi güç olarak öne çıkmıştır.
3. Siyasi güç ile dini otorite ayrılmıştır.

Sonuç/cevap: Siyasi gücün Selçuklularda toplandığı