Konu Anlatımı
Bu derste ne öğreneceğiz?
Bu derste Orta Çağ’daki Başlıca Devletlerin Yönetim ve Ordu Yapıları konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
- Kazanım 1: Orta Çağ’daki başlıca devletlerin yönetim biçimlerini karşılaştırır.
- Kazanım 2: Bizans’ın taşınabilir feodalite anlayışını açıklar.
- Kazanım 3: İslam devletlerinde divan ve vezirlik kurumunun işleyişini öğrenir.
- Kazanım 4: Türk-İslam devletlerinde ordu ve tımar düzenini inceler.
- Kazanım 5: Yönetim ile ordu arasındaki bağı neden-sonuç ilişkisiyle yorumlar.
Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz
Bu konu, Orta Çağ’da Yaşanan Kitlesel Göçler başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.
- Orta Çağ’da Yaşanan Kitlesel Göçler — bağlantı: bu derste yeniden karşımıza çıkacak konu.
- Orta Çağ’daki Ticaret Yolları — bu adımda öğrendiklerimiz bugünkü konunun dayanağı oluyor.
Yönetim Yapısında Üç Farklı Düzen
Orta Çağ’da yönetim anlayışı devletten devlete değişmiştir. Bizans’da yönetim merkezî monarşi üzerine kurulmuş, imparator iktidarı hem dinî hem askerî bir nitelik taşımıştır. Emevi ve Abbasilerde yönetim halifelik çerçevesinde şekillenmiş, halife hem dinî lider hem de en yüksek yöneticidir. Türk-İslam devletlerinde ise bu çerçeve hanedan yönetimi, vezirlik ve güçlü ordu kurumuyla tamamlanmıştır.
Bizans’da imparatorun yanında patrik adı verilen dinî lider bulunurdu. Halkın temsilcileri olan senatörler meclis oluştururdu. Senatör sınıfı topraklı varlıklı bir tabakaydı ve devlet işlerinde görüş bildiriyordu. Bu yapı, Bizans’ın esnek yönetim anlayışını gösterir: hüküm tek elde toplanmamış, danışma ve uzlaşma temelinde işlemiştir.
Emeviler döneminde ulusal idare öne çıkmıştır. Divan işleri, Arap asıllı bürokratlar tarafından yürütülmüş; divan başkanlığı el-Velîd ve Divan-ı Câri gibi makamlara bırakılmıştır. Devlet görevleri Arap geleneğine göre düzenlenmiş, bu durum Arap olmayan toplulukların yönetime katılımını sınırlandırmıştır.
Abbasilerde ise merkezî divan düzeni kurulmuştur. Başkent Bağdat’tır. Divan üyeleri divan-ı âmâ olarak anılan genel divanda toplanır, bölüm hâlinde çalışırdı. Divan-ı askerî ordu işlerine, divan-ı inşa kamu yapılarına, divan-ı hümâyun ise saray ve halifeliğe ait işlere bakardı. Vezir, bu divanların başında bulunan ve halife ile divan arasında bağlantı kuran kişidir.
Ordu Yapıları ve Savaş Düzeni
- Bizans’ta ücretli askerlik ve ağır süvari ağırlıklı ordu düzeni
- İslam devletlerinde Arap ve Türk kökenli ücretli askerler ile eyalet orduları
- Türk-İslam devletlerinde ordu-beylik düzeni ve tımarla ordunun beslenmesi
Bizans ordusu ücretli askerlerden oluşmuş, merkezî bir yönetimle donatılmıştır. Askerler belirli sürelerle hizmet verir, karşılığında ücret ve toprak ödülü alırdı. Bizans’ın toprak ödülü anlayışı, yöneticilerin eyaletlerde yerel güçlere dayanmasına yol açmış ve bu durum taşınabilir feodalite olarak adlandırılmıştır.
İslam devletlerinde ordu, devletin en güçlü kurumlarından biri olmuştur. Emevilerde sınır güvenliğini sağlamak için düzenli bir ordu kurulmuş, göçebe savaşçılar ücretli asker hâline getirilerek oluşturma tamamlanmıştır. Abbasilerde ordu kurumunda Türk askerlerin ağırlığı artmış ve eyaletler kurulurken her eyaletin kendi ordusuna sahip olduğu düzen benimsenmiştir. Bu düzende her eyaletin ordu birliğine şehriye adı verilmiş, ordu bu bölümler aracılığıyla yönetilmiştir.
Türk-İslam devletlerinde ordu, devletin belkemiğini oluşturmuştur. Büyük Selçuklularda ülke ordu-beylik biçiminde örgütlenmiş, her beylik kendi ordusunu beslemiştir. Devlet hazinesinden karşılanan ordu divan-ı askerî tarafından yönetilmiş, askerlere tımur adı verilen arazi karşılığı ödenmiştir. Tımar sistemi hem orduyu beslemiş hem de eyaletin gelir kaynaklarının kayda geçirilmesini sağlamıştır.
Yönetim ile Ordu Arasındaki Bağ
| Devlet | Yönetim özelliği | Ordu özelliği |
|---|
| Bizans | Merkezî monarşi ve taşınabilir feodalite | Ücretli askerlik ve ağır süvari |
| Emeviler | Halifelik ve ulusal idare | Sınır güvenliğini sağlayan ücretli ordu |
| Abbasiler | Merkezî divan ve güçlü vezirlik | Eyaletlere yerleşik ordu birimleri |
| Türk-İslam devletleri | Hanedan yönetimi ve divan düzeni | Ordu-beylik ve tımar sistemi |
Yönetim ile ordu arasında sıkı bir bağ vardır. Devlet geliri arttıkça ordu güçlenmiş, ordu güçlendiğinde sınırlar daha güvenli hâle gelmiştir. Yöneticiler, gelirin büyük bölümünü orduya ayırmak zorunda kalmış; bu durum mali yapıyı doğrudan etkilemiştir. Özellikle Türk-İslam devletlerinde ordu, hükümdarın çevresindeki en güçlü grubu oluşturmuş ve devlet politikalarını doğrudan etkilemiştir.
Ordunun başındaki komutan bazen hükümdar gücünü sarsmıştır. Ordu yalnızca bir savunma aracı değil, iktidarın kaynağı da olmuştur. Bu nedenle devletler, ordunun sadakatini korumak için hükümdarlar tarafından denetim mekanizmaları kurmuştur. Divan kayıtları, ordu sayıları ve tımar listeleri bu denetimlerin yazılı izleridir.
Hukuk ve Adalet Düzeni
Yönetim anlayışının yanında adalet düzeni de önemlidir. Bizans’ta Roma hukuku temel alınmış, Justinianus Code adıyla derlenen kanunlar dönemin pek çok ülkede referans alınan bir hukuk metni hâline gelmiştir. Emevi ve Abbasilerde şeriat esas alınmış, kadılar aracılığıyla yargı görevi yürütülmüş, muhtasar adı verilen özet hukuk kitapları hazırlanmıştır. Türk-İslam devletlerinde şeriatın yanında töre adıyla anılan eski Türk hukuk uygulamaları da geçerli olmuştur.
Adalet dağıtımında devletin gücü belirleyicidir. Yöneticiler, kendi boylarına ve yakınlarına ayrıcalık tanırken halka yönelik olarak daha katı kurallar uygulamıştır. Ancak mahkemeler ve divan kayıtları, dönemin hukuk uygulamasını incelemek için önemli kaynaklar sunmaktadır. Bu kaynaklar, yönetim anlayışının yanı sıra toplumsal yapıyı da aydınlatır.
Özet
Orta Çağ’da üç farklı yönetim düzeni görülmüştür. Bizans’ta imparator, patrik ve senatörlerden oluşan yapı ile taşınabilir feodalite anlayışı ve ücretli ordu esas alınmıştır. Emevilerde halifelik ve ulusal idare, merkezî divan yerine Arap geleneğine dayalı bürokrasi yürürlüktedir. Abbasilerde başkent Bağdat’tır; divan üyeleri bölümlere ayrılarak görev yapar, vezir bu divanların başında bulunur. Türk-İslam devletlerinde hanedan yönetimi, divan düzeni, ordu-beylik örgütlenmesi ve tımar sistemi öne çıkmıştır. Yönetim ile ordu arasındaki bağ, devlet gelirinin büyük ölçüde orduya ayrılmasıyla sonuçlanmıştır. Hukukta Bizans Roma hukukunu sürdürürken İslam devletleri şeriatı ve töreyi esas almıştır.
Sık Yapılan Hatalar
- Bizans’ı merkezî olmayan bir devlet sanmak: Bizans güçlü bir merkezî yapıya sahipti; esneklik hükümetin gücü değil, eyalet yönetim biçiminden kaynaklanmıştır.
- Divanın yalnızca bir toplantı yeri olduğunu düşünmek: Divan bölüm hâlinde çalışan ve kararlarını yazıya geçiren bir bürokratik kurumdur.
- Tımara ücret ödemesi sanmak: Tımarda asker arazi geliriyle beslenir, para ödemesi değil arazi karşılığı yapılır.
- Orduyu yalnızca savaş aracı olarak görmek: Orta Çağ’da ordu iktidarın en önemli kaynaklarından biri olmuştur.
- Taşınabilir feodaliteyi feodalite ile aynı saymak: Taşınabilir feodalite, toprak ödülü verilen ücretli askerlik düzenidir ve Avrupa’daki feodaliteden farklıdır.
Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Orta Çağ’daki devletlerin yönetim ve ordu yapılarını karşılaştırmalı olarak değerlendiriniz.
Çözüm: Adım 1: Karşılaştırma ölçütleri belirlenir. Yönetim biçimi, divan düzeni, ordu kurumu ve hukuk anlayışı başlıkları seçilir. Adım 2: Bizans için imparator, patrik ve senatör yapısı ile taşınabilir feodalite ve ücretli ordu bilgisi yazılır. Adım 3: Emeviler için ulusal idare, Abbasiler için merkezî divan ve vezirlik ayrı ayrı belirtilir. Adım 4: Türk-İslam devletlerinde ordu-beylik örgütlenmesi ve tımar sistemi eklenir. Adım 5: Ortak nokta olarak ordunun gelirin önemli bölümünü tüketmesi ve yönetimde belirleyici olması vurgulanır.
Bu karşılaştırma, devletlerin aynı çağda farklı yollardan yürüdüğünü göstermektedir. Ortak olan, ordunun ve gelirin yönetim üzerindeki belirleyici etkisidir.
Günlük hayattan bir uygulama
Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Orta Çağ’daki Başlıca Devletlerin Yönetim ve Ordu Yapıları bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.
Uygulama sorusu: Orta Çağ’daki başlıca devletlerin yönetim biçimlerini karşılaştırmalı olarak değerlendirerek hangi düzenin hangi koşullarda daha uygun olduğunu açıklayınız.
Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar
- Her devlet için aynı başlıkları kullan: yönetim biçimi, divan, ordu, hukuk; böylece karşılaştırma netleşir.
- Taşınabilir feodaliteyi, ücretli askere toprak ödülü verilmesi olarak açıkla; tanımı ezberleme.
- Divan-ı askerî ile divan-ı inşa arasındaki iş bölümünü ayırt et, karıştırmaya sık düşülen bir noktadır.
- Tımarda ödemenin arazi olduğunu vurgula; para ödemesi değil arazi karşılığı olduğu sınavda sorulur.
- Orduyu sadece savaş aracı gibi sunma; iktidarın kaynağı olduğunu her yerde hatırlat.
Adım adım çözülmüş örnekler
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma
Soru: Bizans, Emevi, Abbasi ve Türk-İslam devletlerinin yönetim biçimlerini karşılaştırmalı olarak yazınız.
- Adım 1: Karşılaştırmanın ölçütünü belirle; her devlet için en yüksek yetkili, danışma kurumu ve eyalet yönetimi başlıklarına ayrılır.
- Adım 2: Bizans için imparatorun yanında patrik ve senatör meclisinin bulunduğunu, eyaletlerin yerel güçlere bağlandığını yaz.
- Adım 3: Emevilerde ulusal idarenin, Abbasilerde ise merkezî divanın ve vezirliğin belirleyici olduğunu belirt.
- Adım 4: Türk-İslam devletlerinde hanedan yönetimi, divan düzeni ve ordu-beylik örgütlenmesini ekle.
- Adım 5: Ortak nokta olarak yöneticinin ordu ve gelir üzerindeki etkisini vurgulayan bir sonuç cümlesi yaz.
Cevap: Bizans merkezî monarşi, patrik ve senatör meclisiyle yönetilirken eyaletler yerel güçlere bağlanmıştır. Emeviler ulusal idareyi, Abbasiler merkezî divanı ve vezirliği esas almıştır. Türk-İslam devletleri hanedan yönetimi, divan düzeni ve o…
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Örnek 2: Ordu Yapısını Adım Adım Açıklama
Soru: Büyük Selçuklu Devleti’nde ordunun nasıl örgütlenip beslendiğini dört adımda açıklayınız.
- Adım 1: Ülkenin ordu-beylik biçiminde örgütlenmesini, yani beyliklerin kendi ordusunu beslediğini yaz.
- Adım 2: Hükümdarın emrinde bulunan ve divan-ı askerî tarafından yönetilen orduyu ayrıca belirt.
- Adım 3: Askerlere ücret yerine arazi karşılığı ödendiğini, buna tımar dendiğini ekle.
- Adım 4: Tımar sisteminin hem orduyu beslediğini hem de eyalet gelirlerinin kayda geçirilmesini sağladığını sonuç olarak yaz.
Cevap: Büyük Selçuklu Devleti’nde ülke ordu-beylik düzenine ayrılmış, her beylik kendi ordusunu beslemiştir. Devlet hazinesinden kurulan ordu divan-ı askerî tarafından yönetilmiş ve askerlere tımar adıyla arazi karşılığı ödenmiştir. Bu sistem ord…
Kavram karşılaştırma tablosu
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|
| Taşınabilir feodalite | Olarak adlandırılmıştır. | Bizans’ı merkezî olmayan bir devlet sanmak |
| Yöneticiler | Gelirin büyük bölümünü orduya ayırmak zorunda kalmış; | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Divan kayıtları | Ordu sayıları ve tımar listeleri bu denetimlerin yazılı izleridir. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Yönetim biçimi | Divan düzeni, ordu kurumu ve hukuk anlayışı başlıkları seçilir. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
Kural, formül ve ölçü tablosu
Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|
| Bizans = merkezî monarşi + patrik + senatör meclisi | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Bizans taşınabilir feodalite = ücretli asker + toprak ödülü | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Emeviler = halifelik + ulusal idare + Şam merkez | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Abbasiler = merkezî divan + vezirlik + Bağdat merkez | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Divan-ı âmâ = genel divan; divan-ı askerî = ordu işleri | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Eyalet ordusu = şehriye adıyla anılan ordu birliği | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Türk-İslam devletleri = hanedan + divan + ordu-beylik | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
| Tımar = arazi karşılığı askerî görev | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 2: Ordu Yapısını Adım Adım Açıklama |
| Yönetim ve ordu bağı = devlet gelirinin büyük bölümü orduya ayrılır | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Yönetim Biçimlerini Karşılaştırma |
Sık Yapılan Hatalar
Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.
- Bizans’ı merkezî olmayan bir devlet sanmak: Bizans’ta imparator güçlü bir merkezî otoriteye sahipti. Eyaletlerin gevşek bağlanması, merkezî yapının yokluğu değil taşınabilir feodalite anlayışından kaynaklanmıştır.
- Taşınabilir feodaliteyi Avrupa feodalitesiyle aynı saymak: Taşınabilir feodalite, ücretli askerlere toprak ödülü verilmesiyle ortaya çıkan Bizans’a özgü bir uygulamadır. Avrupa’daki feodalite ile karşılaştırıldığında farklı yönleri vardır.
- Divanı yalnızca toplantı yeri olarak görmek: Divan, üyelerinin bölümlere ayrılarak görev yaptığı ve kararlarını yazıya geçirdiği kurumsal bir yapıdır. Yalnızca danışma toplantısı olarak tanımlamak eksiktir.
- Tımarda ücret ödendiğini düşünmek: Tımar sisteminde askerler para değil arazi karşılığı ödeme almıştır. Askerin geçimini sağlayan şey toprağın geliridir.
- Ordunun yalnızca savaş aracı olduğunu sanmak: Orta Çağ’da ordu iktidarın en güçlü kaynaklarından biri olmuştur. Ordunun başındakilerin hükümdar gücünü sarstığı örnekler dönemde sık görülmüştür.
Bu dersten akılda kalması gerekenler
Kısaca: Orta Çağ’da üç farklı yönetim düzeni görülmüştür. Bizans’ta imparator, patrik ve senatör meclisinden oluşan monarşi ile taşınabilir feodalite uygulanmıştır. Emevilerde ulusal idare, Abbasilerde merkezî divan ve güçlü vezirlik esas olmuştur. Hukukta Bizans Roma hukukunu, İslam devletleri şeriatı ve töreyi uygulamıştır.
Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:
- Bizans’ta yönetim imparator, patrik ve senatörlerden oluşan bir yapı üzerine kurulmuştur.
- Bizans’ta ücretli askerlere toprak ödülü verilmesi taşınabilir feodalite olarak adlandırılmıştır.
- Emevilerde ulusal idare anlayışı hâkim olmuş, divan Arap geleneğine göre düzenlenmiştir.
- Abbasilerde divan üyeleri bölümlere ayrılarak görev yapmış, vezir bu divanların başında bulunmuştur.
- Abbasilerde eyaletler kurulurken her eyaletin kendine ait bir ordu birliği verilmiştir.
- Türk-İslam devletlerinde ordu-beylik düzeni kurulmuş, her beylik kendi ordusunu beslemiştir.
- Tımarda askerler para yerine arazi karşılığı ödeme almıştır.
- Ordunun gelir üzerindeki yükü, devletlerin mali yapısını doğrudan etkilemiştir.
Kontrol soruları
Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.
- Orta Çağ’da bir devletin askeri harcamalarının diğer kalemlere göre fazla olması neyi gösterir? (Şıklar: Aracın hükümetin önceliklerinden biri olduğunu · Devletin yalnızca dinî işlerle uğraştığını · Eğitimin tamamen ihmal edildiğini · Ticaretin bilinçli biçimde engellendiğini)
- Ordunun devlet gelirinin büyük bölümünü tüketmesi devletler üzerinde hangi etkiyi göstermiştir? (Şıklar: Mali yapıyı doğrudan zorlamıştır · Ordunun kaldırılmasına yol açmıştır · Devletler yalnızca dinî faaliyetlere yönelmiştir · Ticaret yolları tamamen kullanılamaz hâle gelmiştir)
- Bizans İmparatorluğu’nda yönetim hangi kurumlar üzerine kurulmuştur? (Şıklar: Yalnızca bir meclis ve belediye başkanından oluşan bir yapı · Yalnızca halk meclisinin oyuna dayanan bir yapı · İmparator, patrik ve senatörlerden oluşan bir yapı · Yalnızca patrikin yönettiği dinî bir yapı)
Cevap anahtarı: 1) Aracın hükümetin önceliklerinden biri olduğunu — Askeri harcamaların payının büyük olması, savunmanın hükümetin temel önceliklerinden biri olduğunu göstermektedir. Bu durum kaynakların eğitim ve kültür alanlarına ayrılan kısmını sınırlamıştır.
2) Mali yapıyı doğrudan zorlamıştır — Gelirin büyük bölümü orduya ayrıldığı için devletlerin bütçeleri sürekli baskı altında kalmıştır. Hazine yönetimi bu nedenle dönemin en zorlu konularından biri olmuştur.
3) İmparator, patrik ve senatörlerden oluşan bir yapı — Bizans’ta imparatorun yanında patrik adı verilen dinî lider ve halkın temsilcileri olan senatörler bulunurdu. Bu kurumların birlikte işlemesi dönemin yönetim anlayışını belirlemiştir.
İlgili konular
Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:
- Orta Çağ’daki Başlıca Medeniyet Havzalarında Bilim, Kültür ve Sanat — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- Orta Çağ’da Kültür Mirası ve Anıtlar — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- Orta Çağ’da Şehir Hayatı: Loncalar ve Ahilik — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- İslamiyet'in Doğuşu ve Yayılışı — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
Kaynak ve doğruluk notu
Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Orta Çağ’daki Başlıca Devletlerin Yönetim ve Ordu Yapıları için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
- Orta Çağ’daki başlıca devletlerin yönetim biçimlerini karşılaştırmalı olarak değerlendirerek hangi düzenin hangi koşullarda daha uygun olduğunu açıklayınız. (10 puan)
- Orta Çağ’da ordunun yalnızca bir savunma kurumu değil iktidarın da kaynağı olması nasıl açıklanır? Buna tarihî örnekler veriniz. (20 puan)
- Divan, kanun metinleri ve tımar kayıtları gibi yazılı kaynakların bir devletin yönetimini anlamak için neden vazgeçilmez olduğu açıklayınız. (10 puan)
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bizans ile İslam devletlerinin adalet düzenini karşılaştırmalı olarak değerlendiriniz.
- Adım 1: İki devletin adalet düzenini kullandığı temel metne bakarak karşılaştırmaya başla.
- Adım 2: Bizans tarafında Roma hukukunun sürdürüldüğünü ve Justinianus Code adlı derlemenin yapıldığını yaz.
- Adım 3: İslam devletleri tarafında şeriatın esas alındığını, kadıların yargı görevini yürüttüğünü ve muhtasar adlı özet kitapların hazırlandığını ekle.
- Adım 4: Türk-İslam devletlerinde törenin de geçerli sayıldığını belirterek ortak ve farklı yönleri özetle.
Sonuç/cevap: Bizans Roma hukukunu sürdürmüş ve Justinianus Code adıyla derlenen kanunlarla tanınmıştır. İslam devletleri şeriatı esas almış, kadılar yargı görevini yürütmüş ve muhtasar adlı özet hukuk kitapları hazırlamıştır. Türk-İslam devletlerinde şeriatın yanında töre de uygulanmıştır.
Kendini Dene
<strong>Soru: </strong>Orta Çağ’daki başlıca devletlerin yönetim biçimlerini karşılaştırmalı olarak değerlendirerek hangi düzenin hangi koşullarda daha uygun olduğunu açıklayınız.
<strong>Örnek cevap: </strong>Bizans’ta imparator, patrik ve senatör meclisinden oluşan merkezî monarşi ve ücretli askerlere toprak ödülü verilen taşınabilir feodalite uygulanmıştır. Emevilerde ulusal idare anlayışı hâkim olmuş, Abbasilerde merkezî divan ve güçlü vezirlik kurulmuştur. Türk-İslam devletlerinde ise hanedan yönetimi, divan düzeni ve ordu-beylik örgütlenmesi görülmüştür. Geniş topraklarda ordu-beylik düzeni yönetimi kolaylaştırırken, merkezî divan gelir kaynaklarının denetlenmesini sağlamıştır. Bu nedenle düzen seçimi devletin coğrafyasına ve gelir yapısına göre değişmiştir.
