Konu Anlatımı
Bu derste ne öğreneceğiz?
Bu derste Eski Çağ Medeniyetlerinin Karşılaştırması konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
- Kazanım 1: Eski Çağ uygarlıklarını coğrafi konum ve yerleşim özelliklerine göre karşılaştırır.
- Kazanım 2: Ekonomik hayat ve ticaret bakımından uygarlıklar arasındaki benzerlik ve farklılıkları belirtir.
- Kazanım 3: Yazı sistemleri, din anlayışları ve bilimsel gelişmeleri karşılaştırır.
- Kazanım 4: Yönetim, hukuk ve ordu örgütlenmesini karşılaştırmalı olarak değerlendirir.
- Kazanım 5: Sanat ve mimari özellikleri karşılaştırarak ortak noktaları tespit eder.
- Kazanım 6: Karşılaştırmalı çalışmada birincil kaynakları karşılaştırmalı olarak kullanır.
Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz
Bu konuya geçmeden önce Türklerde Konargöçer Yaşam konusunu bilmemiz gerekiyor. Türklerde Konargöçer Yaşam içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.
- Türklerde Konargöçer Yaşam — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
- Eski Çağ'da İnançlar ile Bilim ve Sanat Anlayışları — ön bilgi: bu başlıktaki tanımları hatırlamamız gerekiyor.
Karşılaştırma Neden Gerekli?
Eski Çağ uygarlıklarını tek tek öğrenmek, aralarındaki bağlantıları görmeyi güçleştirir. Karşılaştırma, bir uygarlığın hangi özelliklerinin kendine özgü olduğunu, hangilerinin ise dönemin ortak özellikleri olduğunu göstermektedir. Karşılaştırma yaparken aynı ölçütler her uygarlık için kullanılmalıdır; aksi hâlde bir uygarlık diğerinden daha gelişmiş ya da daha geri çağdaşmış gibi yanlış sonuçlara varılır.
Bu konuda kullanılacak temel ölçütler şunlardır:
- Coğrafi konum: Hangi bölgede kurulmuşlar ve bu coğrafi durum gelişimlerini nasıl etkilemiştir?
- Ekonomik hayat: Geçim kaynağı, üretim biçimi ve ticaret nasıl örgütlenmiştir?
- Yazı, din ve bilim: Hangi yazı kullanılmış, hangi inançlar benimsenmiş, bilimsel çalışmalar nasıl yürümüştür?
- Yönetim, hukuk ve ordu: Devlet nasıl örgütlenmiş, hangi kurumlar kurulmuştur?
- Sanat ve mimari: Hangi yapılar ve eserler üretilmiş, ortak anlayışlar nelerdir?
Coğrafi Konum ve Yerleşim
Coğrafi konum, uygarlıkların gelişiminde belirleyici olmuştur. Mezopotamya, Fırat ve Dicle nehirleri arasındaki düzlükte kurulmuştur. Mısır ise Nil Nehri çevresinde yer almıştır. Anadolu'da Hititler, Frigler, Lidyalar, Urartular ve İyonlar farklı yörelerde gelişmiştir. Denize kıyısı olan İyonlar, ticaret bakımından farklı bir avantaj elde etmiştir.
| Uygarlık | Coğrafi konum | Konumun sonucu |
|---|
| Sümer | Fırat ve Dicle arası | Sulama zorunluluğu, şehir devletleri |
| Mısır | Nil çevresi | Düzenli taşkınlar, verimli tarım |
| Hitit | Anadolu, Boğazkale çevresi | Savunma kolaylığı, geniş düzlükler |
| Lidya | Batı Anadolu | Altın kaynakları, iç ticaret yolları |
| Urartu | Van Gölü çevresi | Doğal korunma, sarp vadiler |
| İyon | Ege kıyıları | Deniz ticareti, liman kentleri |
| Asur | Kuzey Mezopotamya | Kuzeyden genişleme, sefer yeteneği |
Ekonomik Hayat
Uygarlıkların ekonomik temeli tarımdır. Verimli nehir çevrelerinde kurulan Mezopotamya ve Mısır'da sulama kanalları ve su düzenlemesi yapılmıştır. Anadolu'da ise kuraklık nedeniyle tarım sulamaya daha çok ihtiyaç duymuş, bazı yörelerde hayvancılık ön plana geçmiştir.
Artı ürünün fazlası ticarete konmuştur. Takasla başlayan ticaret, ölçek büyüdükçe para ve sikkeye yol açmıştır. Lidya, altın kaynaklarıyla zenginleşmiş ve basılan sikkelerle bilinir hâle gelmiştir. Kültepe gibi yazılı ticaret arşivleri, ticaretin nasıl işlediğini göstermektedir. Ayrıca yazılı belgeler, mülkiyet ve borç ilişkilerinin kayıt altına alındığını ortaya koyar.
Yazı, Din ve Bilim
Yazı bakımından uygarlıklar farklı yollar izlemiştir. Sümerler çivi yazısını, Mısırlılar hiyeroglif yazıyı kullanmıştır. Asurlar ve Hititler kendi yazı sistemlerine sahip olmuştur. Yazı; kanun, antlaşma, tapu, mektup ve edebî eserlerin kaydında kullanılmıştır.
Din bakımından uygarlıkların ortak noktası çok tanrılılıktır. Ancak tanrı anlayışları farklıdır. Mısır'da firavun kutsal kabul edilmiş, ölümden sonra hayat inancı belirginken Sümer'de şehrin koruyucu tanrısı öne çıkmıştır. Bilim alanında Mezopotamya'nın altmış tabanlı sayı sistemi, Mısır'ın güneş yılına dayalı takvimi ve geometri uygulamaları, Yunan dünyasının ise akıl yürütme ve ölçüm anlayışı öne çıkmıştır.
| Ölçüt | Mezopotamya | Mısır | Anadolu |
|---|
| Yazı | Çivi yazısı | Hiyeroglif | Kendine özgü yazı sistemleri |
| Din | Çok tanrılı, kral tanrısal desteklidir | Çok tanrılı, firavun kutsaldır | Doğa güçleriyle ilişkili tanrılar |
| Bilim | Altmış tabanlı sayı sistemi | Takvim, geometri, tıp | Gözlem ve kayıt geleneği |
| Hukuk | Yazılı kanun derlemeleri | Ma'at anlayışı, dinî metinler | Yazılı kayıt ve antlaşmalar |
Yönetim, Hukuk ve Ordu
Yönetim bakımından uygarlıklar farklı modeller geliştirmiştir. Sümer'de din adamlarının etkili olduğu meclis düzeni görülürken Mısır'da güçlü bir firavun merkezi vardır. Hititler merkezî bir krallık kurmuş, Asurlar ise kurumsallaşmış bir ordu düzeniyle tanınmıştır. İyonlarda ise şehir birliği ve yurttaş yönetimi anlayışı öne çıkmıştır.
Hukuk alanında Mezopotamya'nın en belirgin özelliği, hak ve cezaların maddeler hâlinde yazıya geçirilmesidir. Mısır'da adalet anlayışı Ma'at kavramıyla açıklanmış ve hukuki meseleler din adamlarının elinde değerlendirilmiştir. Uygarlıkların tamamında hukuk kurallarının toplumun bütün kesimlerine aynı biçimde uygulanmadığı görülür.
Ordu bakımından Asurların kurumsallaşması ve Hititlerin stratejik konumu öne çıkar. Mısır, ordu kurmuş olsa da ilişkilerini çoğunlukla antlaşmalarla yürütmüştür. İyonlar ise ağır zırhlı piyadeden oluşan mili düzeniyle tanınır.
Sanat ve Mimarî
Sanat ve mimari bakımından uygarlıkların ortak noktası anıtsal yapı üretimidir. Bu yapılar tapınak ve sarayla ilişkilidir. Farklılıklar ise yapı türünde ve bezeme biçimindedir.
| Uygarlık | Öne çıkan yapı ve eser | Özellik |
|---|
| Sümer ve Babil | Ziggurat, heykeller, İştar Kapısı | Tapınak yükseltisi ve kabartma |
| Mısır | Piramit, Sfenks, tapınak sütunları | Anıtsal ölçek ve hükümdar anıtı |
| Hitit | Aslanlı kapılar, kaya kabartmaları | Hayvan ve tanrı motifleri |
| Asur | Kral kabartmaları, anıt yazıtları | Savaş ve sefer sahneleri |
| İyon ve Yunan | Tapınaklar, heykeller, tiyatro | İnsan oranlarının işlenmesi |
| Lidya | Altın işleme ve sikke | Zenginlik ve ticaretin sanata yansıması |
Ortak Özellikler ve Farklar
Eski Çağ uygarlıklarının ortak özellikleri şunlardır: kentleşme, yazının kullanılması, anıtsal yapı inşası, sınıflı bir toplum düzeni, dinin merkezi rolü ve tarıma dayalı ekonomi. Bu ortaklık, uygarlıkların benzer bir aşamadan geçtiğini gösterir.
Farklar ise coğrafi konum, yazı sistemi, dinî anlayış, yönetim biçimi, hukuk metni ve sanat üslubu başlıklarında belirginleşir. Bu farklar, her uygarlığın kendi çevre koşullarına göre özgün çözümler ürettiğini ortaya koyar.
Uygarlıklar birbirinden yalnızca etkilenmemiş, aynı zamanda ticaret, savaş, göç ve elçilik yoluyla birbirinden etkilenmiştir. Tekerlek, yazı, dinî fikirler ve hukuk uygulamaları bu yolla başka bölgelere yayılmıştır.
Karşılaştırmalı Soru Çözme Yöntemi
Karşılaştırmalı sorularda şu sırayı izlemek doğru sonuca ulaşmayı kolaylaştırır:
- Soruda istenen ölçütü belirleyin: coğrafya, ekonomi, yazı, din, yönetim, hukuk, ordu ya da sanat.
- Her uygarlık için aynı ölçütü düşünün; birinin özelliğini diğerine taşımayın.
- Seçeneklerde ortak nokta mı fark mı arandığına dikkat edin; bu, doğru seçeneği hızla bulmayı sağlar.
- Zaman, coğrafya ve ad gibi ayrıntıları ayrıntılı biçimde doğrulayın.
Özet
Eski Çağ uygarlıkları, ortak özellikler ve farklılıklar birlikte değerlendirildiğinde daha iyi anlaşılır. Ortak özellikler; kentleşme, yazının kullanılması, anıtsal yapı inşası, sınıflı toplum düzeni, dinin merkezi rolü ve tarıma dayalı ekonomidir. Farklılıklar ise coğrafi konum, yazı sistemi, dinî anlayış, yönetim biçimi, hukuk metni ve sanat üslubunda görülür. Coğrafya, uygarlıkların gelişiminde su, toprak, ulaşım ve savunma olanakları üzerinden belirleyici olmuştur. Ekonomi alanında Mezopotamya ve Mısır'da sulama ve nehir taşkınları düzenlenirken Anadolu'da kuraklık koşulları hayvancılığı ön plana çıkarmıştır. Yazı bakımından çivi yazısı, hiyeroglif ve Anadolu yazı sistemleri birbirinden farklıdır. Yönetimde Sümer'in meclis düzeni, Mısır'ın güçlü firavun merkezi, Asurların kurumsal ordusu ve İyonların yurttaş yönetimi öne çıkar. Uygarlıklar ticaret, savaş, göç ve elçilik yoluyla birbirlerinden etkilenmiştir.
Sık Yapılan Hatalar
- Uygarlıkları aynı ölçütleri kullanmadan karşılaştırmak: Bir uygarlığın gücü ile diğerinin zayıflığını aynı başlıkta aramak, sonucu yanlış yönlendirir. Aynı ölçüt her uygarlık için uygulanmalıdır.
- Ortak nokta soruları ile fark sorularını karıştırmak: "Hangisi ortaktır" ile "hangisi farklıdır" sorularında aranan şey terstir; bu ayrımı yapmadan seçenek elenemez.
- Eski Çağ uygarlıklarının birbirinden etkilenmediğini düşünmek: Ticaret, savaş, göç ve elçilik yoluyla teknik, yazı ve kurumlar bir uygarlıktan diğerine aktarılmıştır.
Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Mısır ile Mezopotamya uygarlıkları karşılaştırılırken aşağıdaki yargılardan hangisi yanlış yorumlanmıştır?
A) İkisi de çok tanrılı bir inanç sistemine sahiptir.
B) İkisinde de yazı kullanılmıştır.
C) İkisinin de coğrafi konumu farklıdır.
D) İkisi de aynı yazı sistemini kullanmıştır.
Çözüm: Önce her seçeneği tek tek değerlendirelim. A doğrudur; her iki toplumda da çok sayıda tanrı vardır. B de doğrudur; iki uygarlık da kayıt için yazıdan yararlanmıştır. C de doğrudur; Mısır Nil çevresinde, Mezopotamya ise Fırat ve Dicle arasında yer almıştır. D ise yanlıştır; Mısır hiyeroglif, Mezopotamya ise çivi yazısı kullanmıştır. Bu nedenle aynı yazı sistemini kullandıkları ifadesi yanlış yorumlanmıştır. Doğru cevap D seçeneğidir.
Günlük hayattan bir uygulama
Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Eski Çağ Medeniyetlerinin Karşılaştırması bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.
Uygulama sorusu: Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarını coğrafi konum, ekonomi, yazı ve din başlıklarında karşılaştırınız. Her başlık için bir benzerlik ve bir farklılık belirtiniz.
Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Sınıfta işe yarayan pratik notlar
- Karşılaştırma sorusunda önce sorunun odağını belirleyin: ortak nokta mı aranıyor, fark mı aranıyor?
- Aynı ölçütü her uygarlık için düşünün; ölçütü değiştirerek eleyen seçenek genellikle yanlıştur.
- Coğrafya bilgisi en güçlü eleme aracıdır; Nil çevresi, Fırat-Dicle arası ve Anadolu ayrımını net bilin.
- Yazı, din, hukuk ve sanat başlıklarında eşleştirmeleri ayrı ayrı ezberleyin, sonra tablodan bakarak pekiştirin.
- Seçeneklerde "aynı yazı sistemi", "aynı din" gibi mutlak ifadeleri şüpheli bulun; mutlak olmayan ifadeler genellikle daha doğrudur.
- Tabloyu okurken satır sütun karışmamasına dikkat edin; soru genellikle iki sütunu karşılaştırmayı ister.
Adım adım çözülmüş örnekler
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Örnek 1: Coğrafya Karşılaştırması
Soru: Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarının coğrafi konumları farklıdır. Bu farklılık ekonomik hayatlarını nasıl etkilemiştir?
- Adım 1: Konumları belirleyelim. Mısır Nil çevresinde, Mezopotamya Fırat ve Dicle arasındadır.
- Adım 2: Mısır'da Nil'in düzenli taşkınları verimli çamur bırakmış; tarım sulamayla sürdürülmüştür.
- Adım 3: Mezopotamya'da iki nehir bulunmasına rağmen taşkınlar düzenli değildi; sulama kanalları kurmak zorunlu olmuştur.
- Adım 4: Her iki toplumda da su yönetimi tarımın temeli olmuş, ancak farklı çözümler üretilmiştir.
Cevap: Konum farklılığı, Mısır'da düzenli taşkına dayalı, Mezopotamya'da ise zorunlu sulama düzenine bağlı iki farklı tarım anlayışı doğurmuştur.
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Örnek 2: Yazı Sistemlerini Karşılaştırma
Soru: Sümer, Mısır ve Anadolu uygarlıklarının yazı sistemlerini karşılaştırınız.
- Adım 1: Sümerlerin kullandığı sistemi belirleyelim. Çivi yazısı, Mezopotamya'da yaygın biçimde kullanılmıştır.
- Adım 2: Mısır'da resim ağırlıklı bir sistem kullanılmıştır. Hiyeroglifler nesnelerin ve seslerin resimsel işaretleridir.
- Adım 3: Anadolu'da Hitit ve Asurlar kendi yazı sistemlerine sahip olmuştur; Asur yazısı çivi yazısından türemiştir.
- Adım 4: Ortak nokta, bütün sistemlerin kayıt, kanun, mektup ve edebî metinlerde kullanılmasıdır.
Cevap: Sümerler çivi yazısını, Mısırlılar hiyeroglifi, Asur ve Hititler kendi yazı sistemlerini kullanmıştır; ortak nokta kayıt ve aktarım işlevidir.
Kavram karşılaştırma tablosu
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|
| Kendine özgü | Olduğunu, hangilerinin ise dönemin | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Ortak özellikleri | Olduğunu göstermektedir. Karşılaştırma yaparken aynı ölçütler her uygarlık için kullanılmalıdır; aksi hâlde bir uygarlık diğerinden daha gelişmiş ya… | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Mezopotamya | Fırat ve Dicle nehirleri arasındaki düzlükte kurulmuştur. | Coğrafi konumları aynı sanmak |
| Mısır | İse Nil Nehri çevresinde yer almıştır. | Coğrafi konumları aynı sanmak |
| Asurlar | Ve Hititler kendi yazı sistemlerine sahip olmuştur. Yazı; kanun, antlaşma, tapu, mektup ve edebî eserlerin kaydında kullanılmıştır. | Bütün uygarlıkların aynı yazı sistemini kullandığını düşünm… |
| Farklar | İse coğrafi konum, yazı sistemi, dinî anlayış, yönetim biçimi, hukuk metni ve sanat üslubu başlıklarında belirginleşir. Bu farklar, her uygarlığın ke… | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Yazının kullanılması | Anıtsal yapı inşası, sınıflı toplum düzeni, dinin merkezi rolü ve tarıma dayalı ekonomidir. Farklılıklar ise coğrafi konum, yazı sistemi, dinî anlayı… | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
Kural, formül ve ölçü tablosu
Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|
| Karşılaştırma sırası: coğrafya → ekonomi → yazı ve din → yönetim, hukuk, ordu → sanat ve mimari | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Coğrafya Karşılaştırması |
| Ortak özellik: kentleşme + yazı + anıtsal yapı + sınıflı toplum + tarım ekonomisi | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Coğrafya Karşılaştırması |
| Sümer → çivi yazısı; Mısır → hiyeroglif; Anadolu → kendi yazı sistemleri | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Coğrafya Karşılaştırması |
| Fırat ve Dicle arası → Mezopotamya; Nil çevresi → Mısır; yarımada → Anadolu uygarlıkları | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Coğrafya Karşılaştırması |
| Altın → Lidya refahı → sikke; Kültepe arşivi → yazılı ticaret kaydı | Ölçü birimi yok (saf kural) | Örnek adımlarında sayısal olarak geçmiyor |
| Asur → kurumsallaşmış ordu; Hitit → merkezî krallık ve stratejik konum; İyon → mili düzeni | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Coğrafya Karşılaştırması |
| Etkileşim: ticaret + savaş + göç + elçilik = kültür alışverişi | Ölçü birimi yok (saf kural) | Örnek adımlarında sayısal olarak geçmiyor |
Sık Yapılan Hatalar
Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.
- Uygarlıkları aynı ölçütleri kullanmadan karşılaştırmak: Bir uygarlıkta güçlü görülen bir alan, başka bir uygarlıkta karşılığı olmayan bir başlıkla kıyaslanamaz. Aynı ölçüt her uygarlık için ayrı ayrı uygulanmalıdır.
- Ortak nokta soruları ile fark sorularını birbirine karıştırmak: Hangisinin ortak olduğu sorusunda aranan benzerlik, hangisinin farklı olduğu sorusunda ise ayrılma noktası aranır. Bu ayrımı yapmadan yapılan eleme yanlış seçeneği işaretleyebilir.
- Eski Çağ uygarlıklarının birbirinden etkilenmediğini düşünmek: Ticaret, savaş, göç ve elçilik yoluyla teknik, yazı, dinî fikirler ve kurumlar bir uygarlıktan diğerine aktarılmıştır. Bu etkileşim karşılaştırmalı çalışmanın önemli bir parçasıdır.
- Coğrafi konumları aynı sanmak: Mısır Nil çevresinde, Mezopotamya Fırat ve Dicle arasında, Anadolu uygarlıkları ise yarımada yer almıştır. Konum farkı, gelişim biçimlerini doğrudan etkilemiştir.
- Bütün uygarlıkların aynı yazı sistemini kullandığını düşünmek: Sümerler çivi yazısını, Mısırlılar hiyeroglifi, Asur ve Hititler kendi yazı sistemlerini kullanmıştır. Yazı bakımından ortak nokta, hepsinin kayıt aracı olmasıdır.
- Farklılıkları görerek bütün uygarlıkları birbirinden tamamen bağımsız saymak: Uygarlıklar farklı olmalarının yanı sıra birbirlerinden etkilenmiş ve ortak bir tarihsel akışın parçası olmuştur.
Bu dersten akılda kalması gerekenler
Kısaca: Eski Çağ uygarlıklarının ortak özellikleri kentleşme, yazı, anıtsal yapı, sınıflı toplum, dinin merkezi rolü ve tarımdır. Farklılıklar coğrafi konum, yazı sistemi, din, yönetim ve sanat üslubunda görülür. Mezopotamya Fırat ve Dicle arasında, Mısır Nil çevresinde, Anadolu uygarlıkları yarımada kurulmuştur. Sümerler çivi yazısını, Mısırlılar hiyeroglifi kullanmıştır. Uygarlıklar ticaret, savaş ve göç yoluyla birbirlerinden etkilenmiştir.
Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:
- Eski Çağ uygarlıklarının ortak özellikleri kentleşme, yazının kullanılması, anıtsal yapı, sınıflı toplum ve tarımdır.
- Fırat ve Dicle arasındaki Mezopotamya ile Nil çevresindeki Mısır, su kaynakları bakımından ortak özellik taşır.
- Anadolu'daki Hitit, Frig, Lidya, Urartu ve İyon uygarlıkları yarımadanın farklı yörelerinde kurulmuştur.
- Sümerler çivi yazısını, Mısırlılar hiyeroglifi kullanmıştır; Anadolu uygarlıkları kendi yazı sistemlerine sahiptir.
- Bütün uygarlıklar çok tanrılıdır; ancak tanrı anlayışları ve din adamlarının yönetimdeki rolleri farklıdır.
- Ekonomik açıdan hepsi tarıma dayanmış; artı ürünün fazlası ticarete konmuştur.
- Uygarlıklar ticaret, savaş, göç ve elçilik yoluyla birbirlerinden etkilenmiştir.
Kontrol soruları
Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.
- Aşağıdakilerden hangisi uygarlıklar arasındaki benzerliği değil, farklılığı göstergesidir? (Şıklar: Anıtsal yapı inşası · Yazı sistemlerinin farklı olması · Kentleşme · Yazılı belgelerin varlığı)
- Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarının ortak özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz? (Şıklar: Tarımın tamamen terk edilmesi · Anıtsal yapı inşa edilmesi · Tarıma dayalı bir ekonominin kurulması · Yazının kullanılması)
- Aşağıdakilerden hangisi Eski Çağ uygarlıklarının ortak özelliğidir? (Şıklar: Tamamının yazı kullanmaması · Tamamının göçebe yaşaması · Tamamının aynı coğrafyada kurulması · Kentleşme, yazılı belge ve anıtsal yapı kullanmaları)
Cevap anahtarı: 1) Yazı sistemlerinin farklı olması — Anıtsal yapı inşası, kentleşme ve yazılı belgeler bütün uygarlıklarda görülen ortak özelliklerdir. Buna karşılık her topluluğun kullandığı yazı sistemi birbirinden farklıdır; bu durum ayrım yaratan b…
2) Tarımın tamamen terk edilmesi — Her iki uygarlık da tarımı sürdürmüş, üzerine anıtsal yapılar inşa etmiş ve yazıdan yararlanmıştır. Tarımın bütünüyle terk edilmesi bu iki toplumun ortak özelliği olamaz.
3) Kentleşme, yazılı belge ve anıtsal yapı kullanmaları — İlk uygarlıkların hepsinde kentleşme, yazılı belgeler ve anıtsal yapılar görülür. Bu ortaklık, benzer bir aşamadan geçtiklerini gösterir; coğrafya, yazı ve din bakımından ise farklıdırlar.
İlgili konular
Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:
- Eski Çağ’da Günlük Hayat, Toplum ve Ekonomi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- İlk Türk Devletleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
- Türk Kültür ve Medeniyeti — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
- Orta Çağ’daki Ticaret Yolları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
Kaynak ve doğruluk notu
Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Eski Çağ Medeniyetlerinin Karşılaştırması için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
- Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarını coğrafi konum, ekonomi, yazı ve din başlıklarında karşılaştırınız. Her başlık için bir benzerlik ve bir farklılık belirtiniz. (10 puan)
- Sümer, Babil ve Asur'un yönetim ile ordu örgütlenmesini karşılaştırınız. Benzerlikleri ve farklılıkları gerekçeleriyle açıklayınız. (20 puan)
- Eski Çağ uygarlıklarının ortak özelliklerini ve farklılıklarını yazınız. Ardından karşılaştırmalı bir çalışmada hangi kaynaklara başvurmanız gerektiğini gerekçesiyle açıklayınız. (20 puan)
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir araştırmacı, Mısır hakkında yalnızca komşu bir ülkenin kendi kayıtlarına dayanarak bir yorum yapmıştır. Bu yaklaşımın sorunlu yanı nedir?
- Adım 1: Kaynağın niteliğini belirleyelim. Kaynak, Mısır dışında bir toplulukça üretilmiştir.
- Adım 2: Dış kaynakların sınırlılığını düşünelim. Komşu topluluk kendi çıkarını ve bakış açısını yansıtabilir.
- Adım 3: Karşılaştırmalı çalışmada ne yapılması gerektiğini belirleyelim. Her uygarlığın kendi birincil kaynakları birlikte incelenmelidir.
- Adım 4: Sonuç: Tek kaynağa dayanarak bir uygarlığın bütününü yorumlamak, karşılaştırmalı çalışmanın amacıyla bağdaşmaz.
Sonuç/cevap: Karşılaştırmalı çalışmada her uygarlığın kendi birincil kaynakları birlikte değerlendirilmeli; tek ve dış kaynağa dayanarak genel yargıya varılmamalıdır.
Kendini Dene
<strong>Soru: </strong>Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarını coğrafi konum, ekonomi, yazı ve din başlıklarında karşılaştırınız. Her başlık için bir benzerlik ve bir farklılık belirtiniz.
<strong>Örnek cevap: </strong>Puanlama anahtarı: Coğrafya başlığında Nil çevresi ve Fırat-Dicle arasının belirtilmesi 2 puan; ekonomide ortak tarım tabanı ve farklı sulama biçiminin yazılması 2 puan; yazıda çivi yazısı ile hiyeroglifin karşılaştırılması 2 puan; din alanında çok tanrılılığın ortaklığı ve firavunun kutsallığı gibi bir farkın belirtilmesi 2 puan; her başlıkta en az bir benzerlik ve bir farklılığın açıkça yazılması 1 puan; düzgün Türkçe 1 puan. Toplam 10 puan.
