Eski Çağ'da İnançlar ile Bilim ve Sanat Anlayışları

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Eski Çağ'da İnançlar ile Bilim ve Sanat Anlayışları konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Eski Çağ'da inançların toplumsal düzen ve yönetim üzerindeki işlevini açıklar.
• Kazanım 2: Sümer, Mısır, Hitit, Mezopotamya ve Hint toplumunun inanç anlayışlarını karşılaştırır.
• Kazanım 3: Din adamlarının yönetim, hukuk ve eğitimdeki rolünü belirtir.
• Kazanım 4: Eski Çağ'da sayı sistemleri, ölçü, takvim ve geometri alanındaki gelişmeleri tanır.
• Kazanım 5: Eski Çağ uygarlıklarının mimari, heykel ve edebiyat örneklerini özellikleriyle açıklar.
• Kazanım 6: Din, bilim ve sanat arasındaki ilişkiyi değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk bilgisidir. Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Eski Çağ Medeniyetlerinde Yönetim ve Ordu — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Eski Çağ'da İnançların Genel Özellikleri

Eski Çağ uygarlıklarının hemen tamamında çok tanrılı bir inanç sistemi vardır. Tanrılar; güneş, ay, su, rüzgâr, fırtına, üreme, bereket ve ölüm gibi doğa güçleriyle ilişkilendirilmiştir. Bir tanrının birden çok yönü bulunabilir: örneğin Sümer'de Enlil hem gök, hem güneş, hem rüzgâr hem de yağmur tanrısı olarak anılır. Bu nedenle tanrılar tek bir işlevle sınırlı kalmamış, birbirine bağlı bir ağ oluşturmuştur.

İnanç yalnızca bir dünya görüşü değildir. Aynı zamanda toplumsal düzeni açıklayan ve meşrulaştıran bir kurumdur. Hükümdarın iktidarı çoğu kez tanrısal iradeye dayandırılmış; din adamları hem yönetimde hem eğitimde görev almıştır. Din, ölümden sonra yaşama, ataları kutsama ve tabakalar arası düzeni sürdürme işlevleriyle toplumun bütünlüğünü sağlamıştır.

Uygarlıklara Göre İnanç Anlayışları

Sümer'de tanrılar üç katman hâlinde düşünülmüştür: gök tanrıları, büyük tanrılar ve bitkisel tanrılarla koruyucu ruhlar. Her şehrin kendi koruyucu tanrısı vardır. Örneğin Uruk'un tanrısı İnanna, Gudea ise Ningirsu ile ilişkilendirilir. Mısır'da ise Amon-Ra, Ra, Osiris, İsis, Horus ve Anubis gibi tanrılar öne çıkar. Osiris ölüm ve yeniden doğuşla, İsis koruyuculukla ilişkilendirilir. Firavun kutsal kabul edilmiş, ölüler mumyalanarak ölümden sonra hayata hazırlanmıştır.

Mezopotamya ve Asur'da Asur, Sin, İştar ve Şamaş gibi tanrılar görülür. Asur, kendi halkı için koruyucu, başka halklar için savaş tanrısı olarak anılmıştır. Hititlerde güneş tanrısı Şarruma, fırtına tanrısı Teşub öne çıkar; tanrılar hayvan ve bitki biçimleriyle de tasvir edilmiştir. İyon ve Yunan dünyasında birçok tanrı Olimpos'ta toplanmış; Apollon, Athena, Artemis, Dionysos ve Zeus gibi tanrılar edebiyatta ve sanatta işlenmiştir.

İnanç ile Toplum Düzeni Arasındaki İlişki

İnanç kurumları, Eski Çağ toplumlarının üç temel işlevini yerine getirmiştir. Birincisi meşruiyet: yönetici, iktidarını tanrısal iradeye dayandırarak güç kazanmıştır. İkincisi aile ve miras: evlilik, soy ve miras kuralları dinî öğretiyle desteklenmiştir. Üçüncüsü toplumsal sıralama: Hint toplumunda kast düzeni, Mısır'da tabakalar arası ilişkiler dinî gerekçelere dayandırılmıştır.

Ritüeller, bayramlar, tapınaklar ve dinî sanat eserleri bu düzeni kuşaklar boyunca aktarmıştır. Bir çocuk, tapınaktaki törenlere katılarak ve resimlere bakarak toplumun düzenini öğrenmiştir. Bu nedenle Eski Çağ'da din, yalnız inanç değil; aynı zamanda eğitim ve sosyalleşme kurumudur.

Eski Çağ'da Bilim: Sayı, Ölçü ve Gök

Eski Çağ'da bilimsel gelişmeler, çoğunlukla günlük ihtiyaçlardan doğmuştur. Bu ihtiyaçlar şu başlıklarda toplanmıştır:

• Sayı sistemleri: Sümer ve Babilliler altmış tabanlı, Mısır on tabanlı ve sekizlik karışımı, Hint toplumu ise on tabanlı ve sıfırı olan bir sistem kullanmıştır.
• Ölçü ve geometri: Arazi sınırlarının ölçülmesi, sulama kanallarının ve yapıların boyutlandırılması geometri bilgisini zorunlu kılmıştır.
• Takvim ve gök gözlemi: Nil taşkınlarının ve ekim dönemlerinin düzenlenmesi, güneş yılının hesaplanmasını ve gökyüzü gözlemini gerektirmiştir.
• Tıp ve eczacılık: Bitkisel tedavi yöntemleri ve yara bakımı uygulamaları kayda geçirilmiştir.

Yunan dünyasında ise bilim daha kurumsal bir çerçeve kazanmıştır. Thales, Pythagoras, Hippokrates, Aristo, Euklides, Archimedes ve Eratosthenes gibi isimler, ölçüm ve akıl yürütme yoluyla doğayı açıklama girişiminde bulunmuştur. Eratosthenes'in Dünya'nın çevresini hesaplama çalışması, bu yaklaşımın en bilinen örneklerindendir.

Eski Çağ'da Sanat ve Mimari

Eski Çağ sanatının en görünür dalı mimaridir. Piramitler, zigguratlar ve tapınaklar, dönemin teknik gücünü ve toplumsal örgütlenmesini yansıtır. Heykel ve kabartma sanatı da yaygındır; Gudea heykelleri, Babil'de İştar Kapısı ve Mısır'da saray ile tapınak kabartmaları bu alanda öne çıkar.

Edebiyat da sanatın bir parçasıdır. Mezopotamya'da Gılgamış Destanı, Yunan dünyasında İlyada ve Odysseia, insanın doğayla, ölümle ve toplumla ilişkisini anlatır. Müzik aletleri ve dans da toplumsal hayatın parçası olmuştur.

Özet

Eski Çağ uygarlıkları genel olarak çok tanrılı bir inanç düzenine sahipti; tanrılar doğa güçleriyle ilişkilendirilmiş ve birbirine bağlı bir ağ oluşturmuştur. Sümer, Mısır, Mezopotamya, Hitit, İyon ve Hint toplumlarının tanrıları ve düzenleri birbirinden farklıdır. İnanç, yalnız bir dünya görüşü değil; yönetimin meşruiyetini sağlayan, aile ve miras kurallarını destekleyen ve toplumsal sıralamayı meşrulaştıran bir kurumdur. Bilim alanında sayı sistemleri, ölçü, geometri, takvim ve tıp gelişmiş; Yunan dünyasında ise akıl yürütme ve ölçüm yoluyla doğayı açıklama anlayışı güçlenmiştir. Sanat ise mimari, heykel, kabartma ve edebiyatta zirveye ulaşmış; eserlerin önemli bölümü dinî ve devletle ilişkilendirilmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

• Eski Çağ'da tek bir inanç sisteminin olduğunu düşünmek: Her uygarlık kendi tanrılarını, ritüellerini ve tapınak düzenini oluşturmuştur. Ortaklık çok tanrılılıktır; içerik ve adlandırmalar uygarlıktan uygarlığa değişir.
• Bilim ile dinin birbirine zıt olduğunu varsaymak: Eski Çağ'da din adamları gözlem ve hesaplamayı desteklemiş; dinî takvimler bilimsel gelişmelerin taşıyıcısı olmuştur.
• Sanatın yalnız süslü amaç taşıdığını düşünmek: Piramit, ziggurat ve tapınak eserleri aynı zamanda dinî inancı, hükümdarı ve toplumsal düzeni görünür kılmıştır.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Bir uygarlıkta tapınaklarda düzenli olarak kurban törenleri yapıldığı, bu törenlerin yıllık tarım döngüsüyle örtüştüğü ve her yıl aynı ayrıntıyla tekrarladığı bilinmektedir. Bu bulgu hangi çıkarımı yapmamıza izin verir?
A) Bu toplumda takvim ve ritüel birbirine bağlanmıştır.
B) Bu toplumda din bilimsel merakı ortadan kaldırmıştır.
C) Bu toplumda yazı kullanılmamaktadır.
D) Bu toplumda sanat hiç gelişmemiştir.

Çözüm: Önce bilgileri sıralayalım. Birincisi, kurban törenleri düzenli olarak yapılmaktadır. İkincisi, bu törenler yıllık tarım döngüsüyle örtüşmektedir. Üçüncüsü, törenler her yıl aynı zamanlarda tekrarlanmaktadır. Bu üç bilgi birlikte değerlendirildiğinde, toplumun bir zaman düzeni kurduğu ve ritüelleri bu düzene bağladığı anlaşılır. Bu da takvim ile ritüelin birlikte düzenlendiğini gösterir. B, C ve D seçenekleri ise verilen bilgilerden hiçbirine dayanmamaktadır. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Eski Çağ'da İnançlar ile Bilim ve Sanat Anlayışları bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Eski Çağ'da dinin toplumsal işlevlerini açıklayınız. Dinin yönetim, aile, eğitim ve toplumsal düzenle ilişkisini gerekçeleriyle yazınız.

Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Tanrı adları sorularında uygarlığı önce belirleyin; Sümer, Mısır, Mezopotamya, Hitit ve Yunan tanrılarını karıştırmamak en sık kazanılan hatadır.
• Din bilgisi sorularında yalnız tanrı adını değil, tanrının toplumsal işlevini de sorun; işlevi bilmek seçenekleri elemenizi sağlar.
• Sayı sistemi sorularında taban ve kullanılan topluluk eşleştirmesini ezberleyin; bu ayrım sık sorulur.
• Bilim sorularında neden-sonuç zincirini kurun: ihtiyaç, gözlem, ölçüm, yazıya kayıt, sonraki kullanım.
• Sanat sorularında eserin yapıldığı malzemeyi değil, taşıdığı anlamı sorun; dinî ve devletle ilişkili olma özelliğini arayın.
• Dinsel düzen ile toplumsal düzen arasındaki bağı hatırlayın; kast, tabaka ve miras düzenleri dinî gerekçelere dayandırılmıştır.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Tanrı ve Toplumsal Olay Eşleştirme

Soru: Aşağıdaki olaylara hangi inanç anlayışı açıklık getirir? (1) Firavunun ölüler için yaptırdığı anıt yapı, (2) Sümer'de her şehrin kendi koruyucu tanrısı olması, (3) Hititlerde fırtına tanrısının öne çıkarılması.