Konu Anlatımı
Bu derste ne öğreneceğiz?
Bu derste Tarım Devrimi'nin Eski Çağ Medeniyetlerindeki Yerleşmeye ve Ekonomiye Etkisi konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.
Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:
- Kazanım 1: Tarım Devrimi'ni tanımlayarak neolitikleşme sürecinin aşamalarını açıklar.
- Kazanım 2: Tarımın yerleşik hayata ve köy yerleşimine geçişteki etkisini neden-sonuç ilişkisiyle açıklar.
- Kazanım 3: Artı ürünün ortaya çıkmasıyla iş bölümü, mülkiyet ve sınıflaşmanın nasıl geliştiğini belirtir.
- Kazanım 4: Eski Çağ uygarlıklarında sulama, kanallar ve hayvancılığın ekonomik işlevlerini karşılaştırır.
- Kazanım 5: Tarımın ortaya çıkardığı ticaret, takas ve para ilişkilerini açıklar.
- Kazanım 6: Arkeolojik buluntulardan hareketle tarımsal faaliyetin varlığına kanıt gösterir.
Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz
Bu konunun dayandığı temel İlk Uygarlıklar başlığıdır. İlk Uygarlıklar konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.
- İlk Uygarlıklar — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
- Tarih Öncesi Dönemler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
Tarım Devrimi Nedir?
Tarım Devrimi, insan topluluklarının avcılık ve toplayıcılıktan düzenli tarım ve hayvancılığa geçişidir. Bu geçiş bir anda olmamış, yüzyıllar boyunca yavaş yürümüştür. Yabani bitkileri toplayan insan, tohum seçip toprağa ekmeye; avlanan hayvanları kovalamak yerine evcilleştirmeye başlamıştır. Bu yavaş dönüşüm sürecine neolitikleşme denir.
Neolitikleşme farklı bölgelerde farklı zamanlarda yaşanmıştır. Güneydoğu Anadolu ve Mezopotamya çevresi bu dönüşümün en erken örneklerinin görüldüğü yörelerdir; Asya, Afrika ve Amerika'da da birbirinden bağımsız neolitikleşme merkezleri oluşmuştur. Bu nedenle Eski Çağ'ın başlarında hâlâ avcılık-toplayıcılık sürdüren topluluklar vardır.
Neolitikleşme ve Yerleşik Hayata Geçiş
Neolitikleşme sırasında üç temel değişim yaşanmıştır:
- Bitkilerin evcilleştirilmesi: Buğday, arpa, mercimek ve yulaf gibi tohumlu bitkiler düzenli biçimde ekilmeye başlanmıştır.
- Hayvanların evcilleştirilmesi: Koyun, keçi, sığır, domuz, at ve köpek evcilleştirilerek et, süt, yün ve taşıma amaçlı kullanılmıştır.
- Kalıcı barınak yapımı: Toprağa sabitlenen kerpiç ve ahşap evler, taşınabilir çadırlara göre hayatı kolaylaştırmıştır.
Yerleşik hayata geçişle birlikte köyler ortaya çıkmıştır. Arkeologların incelediği Çatalhöyük gibi yerleşimlerde üst üste binmiş ev katmanları bulunur. Bu katmanlar, topluluğun uzun yıllar aynı yerde yaşadığını kanıtlar. Aynı nedenle, uzun süre aynı yerde yaşamanın sonucu olarak hüyük (höyük) denen yapılar oluşmuştur.
Ekonomiye Etkisi: Artı Ürün, Mülkiyet ve İş Bölümü
Tarımın ekonomik bakımdan en önemli sonucu artı üründür. Artı ürün, tüketilen gıdadan sonra geriye kalan ve saklanabilen üründür. Saklanan ürün, yalnız çiftçiyi değil; çömlekçi, dokumacı, demirci gibi zanaatkârı, din adamını ve askeri de beslemeye yeter. Böylece bazı insanlar tarım yapmadan yaşayabilir hâle gelir; iş bölümü çeşitlenir ve toplumsal katmanlaşma başlar.
Artı ürünün bir bölümü saklanmalı, bir bölümü tohum olarak toprağa geri verilmeli, bir bölümü de paylaşılmalıdır. Bu zorunluluk mülkiyet kavramını güçlendirmiştir. Kim toprağı işleyecek, kim su kaynağından yararlanacak, ürün nasıl dağıtılacak gibi sorular kavile yaşamından çıkıp daha düzenli kurallara bağlanmıştır. Mülkiyetin belirlenmesi, daha sonra hukukun doğmasının da önünü açmıştır.
| Dönüm noktası | Doğrudan sonucu | Toplumsal karşılığı |
|---|
| Kalıcı konut | Yerleşik hayat | Köy ve mahalle düzeni |
| Düzenli ekim | Artı ürün | İş bölümü ve uzmanlaşma |
| Saklanabilir ürün | Stok ve depo | Vergi toplama ve dağıtım |
| Toprağın işlenmesi | Mülkiyet | Hukukun ve yazının doğuşu |
| Hayvancılık | Gıda ve taşıma gücü | Göçebe yaşam ve ticaret |
Nehir Çevrelerinde Tarım ve Sulama
Eski Çağ uygarlıklarının çoğu verimli nehir çevrelerinde kurulmuştur. Nehirler su ve taşınmış toprak sağladığı için tarım için ideal ortamdır. Ancak nehirler aynı zamanda tehlikelidir; taşkınlar tarlaları ve barınakları su altında bırakabilir. Bu nedenle tarım toplulukları suyu düzenlemek zorunda kalmıştır:
- Sulama kanalları açılarak nehir suyu tarlalara dağıtılmıştır.
- Nehir taşkınları için setler ve bentler kurulmuş, su seviyesi ölçülmüştür.
- Toplanan çamur, tarlanın verimliliğini artırmak için yayılmıştır.
- Kurak yıllarda saklanan tohum ve tahıl, topluluğun hayatta kalmasını sağlamıştır.
Bu düzen tarımı düzenli hâle getirmiştir. Ancak su yönetimi hatalı olursa toprak tuzlanabilir ve verimlilik düşebilir. Bu nedenle sulama, teknoloji olduğu kadar topluluklar arası düzen ve iş birliği gerektiren bir kurumdur da.
Eski Çağ Uygarlıklarında Ekonomik Görünüm
Tarım sayesinde ortaya çıkan artı ürün, uygarlıkların ekonomik hayatını şekillendirmiştir. Sümer'de temel denilen, kiralama karşılığı işletilen topraklar vardır. Mısır'da ekim nöbetleşe (rotasyon) düzeni uygulanmış, toprak devletin ortak malı sayılmıştır. Babillilerde özel mülkiyet ve kira ilişkileri güçlenmiştir. Anadolu'daki uygarlıklarda ise Kültepe gibi yazılı ticaret arşivleri, ticaretin nasıl işlediğini göstermektedir.
Artı ürünün bir bölümü yerel ihtiyaçlar için kullanılırken, fazlası ticarete konu olmuştur. Tuz, bakır, kereste, tahıl ve dokuma gibi ürünler farklı bölgeler arasında değiş tokuş edilmiştir. Bu değişim önce takas biçiminde gerçekleşmiş; ölçek büyüdükçe para ve nihayet sikke ortaya çıkmıştır. Ticaretin gelişmesi, ticaret yollarını önemli hâle getirmiş ve uygarlıklar arası ilişkileri artırmıştır.
Özet
Tarım Devrimi, Eski Çağ'ın en belirleyici dönüm noktasıdır. Bitki ve hayvanların evcilleştirilmesiyle yerleşik hayat başlamış, köyler kurulmuştur. Düzenli üretim artı ürün yaratmış; artı ürün iş bölümünü, mülkiyeti ve toplumsal katmanlaşmayı geliştirmiştir. Nehir çevrelerinde kurulan sulama düzenekleri tarımı düzenli hâle getirmiş, artı ürün ise ticareti ve zamanla parayı doğurmuştur. Bütün bu gelişmeler, yazının, kanunların, ordunun ve anıtsal yapıların ortaya çıkmasını mümkün kılmıştır.
Sık Yapılan Hatalar
- Tarımın her toplulukta aynı anda başladığını düşünmek: Neolitikleşme farklı bölgelerde farklı zamanlarda ve farklı hızlarda gerçekleşmiştir. Bu nedenle Eski Çağ'ın başında bile avcılık-toplayıcılık sürdüren topluluklar vardır.
- Artı ürünü yalnızca fazla yenilen gıda sanmak: Artı ürün, tüketimden artan ve saklanabilen üründür. Saklanan ürün, zanaatkârların ve askerlerin beslenmesini sağlayarak uzmanlaşmayı mümkün kılar.
- Yerleşik hayatın tek nedeni su ihtiyacı olduğunu söylemek: Kalıcı yerleşimde tarım, mülkiyet ve ortak yaşam belirleyicidir. Su ihtiyacı bir etkendir, ancak tek başına açıklama yapmaya yetmez.
Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Aşağıdaki olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkisi hangi seçenekte doğru kurulmuştur?
A) Kentleşme → tarım → nüfus artışı → göçebe yaşam
B) Tarım → artı ürün → nüfus artışı → iş bölümü → kentleşme → yazı
C) Yazı → tarım → kentleşme → artı ürün
D) Göçebe yaşam → yazı → tarım → kentleşme
Çözüm: Önce temel etkeni belirleyelim: tarım. Tarım, düzenli ve saklanabilir ürün anlamına gelen artı ürünü yaratır. Artı ürün, nüfusun artmasını ve bazı kişilerin tarım dışı işlerle uğraşmasını, yani iş bölümünü mümkün kılar. İş bölümü ve artı ürün bir araya gelince kentleşme doğar; kentleşen toplumların ise kayıt tutma ihtiyacı doğar ve yazı ortaya çıkar. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.
Günlük hayattan bir uygulama
Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Tarım Devrimi'nin Eski Çağ Medeniyetlerindeki Yerleşmeye ve Ekonomiye Etkisi bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.
Uygulama sorusu: Avcılık-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılığa geçişin, Eski Çağ topluluklarında yerleşim, beslenme, iş bölümü ve mülkiyet başlıklarında ne tür değişimler yarattığını en az dört cümleyle açıklayınız.
Bu görev için 10 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.
Yararlı ipuçları
- Soru çözümünde önce neden-sonuç zincirini kurun: tarım, artı ürün, nüfus artışı, iş bölümü, kentleşme ve yazı bu sırayı izler.
- Artı ürün ifadesini gördüğünüzde hemen üretim fazlası, biriken stok, zanaat ve ticaret kavramlarına bağlayın.
- Taşınabilir malların takas edilmesini para ve sikke kavramlarıyla ilişkilendirin; ticaret önce takasla başlamıştır.
- Neolitik sözcüğünde neo yeni, litik taş anlamına gelir; yeni taş alet anlatılırken bu ayrım işe yarar.
- Sulama, set ve kanal soruları ilk uygarlıkların temel sorunudur; su yönetiminin tarımla bağlantısını mutlaka kurun.
- Nüfus artışının tek nedeni olarak savaşları gösteren seçenekleri eleyin; beslenme olanakları ve üretim temel belirleyicidir.
Adım adım çözülmüş örnekler
İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.
Örnek 1: Neden-Sonuç Zinciri Kurma
Soru: Aşağıdaki gelişmeleri en erken olandan en gece olana doğru sıralayınız: yazının icadı, kentleşme, tarımın başlaması, artı ürünün ortaya çıkması.
- Adım 1: Dönemin temel dönüm noktasını belirleyelim. Bu zincirin başında tarımın başlaması gelir.
- Adım 2: Tarım, düzenli üretim demektir. Düzenli üretim saklanabilir bir fazla bırakır; bu da artı üründür.
- Adım 3: Artı ürün sayesinde nüfus artar, iş bölümü çeşitlenir ve nüfus tek yerde toplanmaya başlar; bu kentleşmedir.
- Adım 4: Kentleşen toplumların sayıları ve işlemleri kaydedilemez hâle gelir; böylece yazı icat edilir.
Cevap: Tarımın başlaması → artı ürünün ortaya çıkması → kentleşme → yazının icadı
Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.
Örnek 2: Artı Ürün Kavramının Açıklanması
Soru: Bir köyde yıllık olarak 1000 birim tahıl üretildiğinde, topluluk bu miktarın 700 birimini tüketmekte, 100 birimini tohum olarak toprağa vermekte, 100 birimini hayvan yemi olarak kullanmakta ve kalan 100 birimi saklamaktadır. Buna göre artı ürün ne kadardır?
- Adım 1: Artı ürün, üretilen toplam ile tüketilen arasındaki farktan, üretime geri verilen paylar düşüldükten sonra kalan kısımdır.
- Adım 2: Toplam üretim 1000 birimdir. Bu miktarın 700 birimi tüketim, 100 birimi tohum, 100 birimi yem olarak ayrılmıştır.
- Adım 3: Tüketim ve üretime geri verilen payların toplamı 900 birim olarak hesaplanır.
- Adım 4: Kalan 100 birim saklanabilir fazladır; artı ürün bu miktardır ve zanaatkâr, din adamı ve askerlerin beslenmesini sağlar.
Cevap: Artı ürün 100 birimdir.
Kavram karşılaştırma tablosu
Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.
| Kavram | Anlamı | Sık karıştırılan karşılığı |
|---|
| Neolitikleşme | | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Mülkiyeti | Ve | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Ticareti | Ve zamanla | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Tarım Devrimi | Yalnızca bir üretim biçimi değil; yerleşme, hukuk, din, sanat ve devlet düzenini değiştiren köklü bir dönüm noktasıdır. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Hayvanların evcilleştirilmesi | Koyun, keçi, sığır, domuz, at ve köpek evcilleştirilerek et, süt, yün ve taşıma amaçlı kullanılmıştır. | Bu kavram için ayrı bir hata kaydı tutulmamış; tanımıyla ilgili uyarılar aşağıdaki bölümde. |
| Artı ürün | Tüketilen gıdadan sonra geriye kalan ve saklanabilen üründür. | Artı ürünü yalnızca fazla yenilen gıda sanmak |
Kural, formül ve ölçü tablosu
Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.
| Kural ya da formül | Ölçü / birim | Örnek adımlarında geçiyor mu |
|---|
| Neolitikleşme: avcılık-toplayıcılık → tarım ve hayvancılık → köy → şehir | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Neden-Sonuç Zinciri Kurma |
| Tarım → artı ürün → nüfus artışı → iş bölümü → toplumsal katmanlaşma | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Neden-Sonuç Zinciri Kurma |
| Artı ürün = üretilen gıda − tüketilen gıda | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 2: Artı Ürün Kavramının Açıklanması |
| Sulama → düzenli ve zamanında ekim → verimlilik → birikmiş ürün | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 1: Neden-Sonuç Zinciri Kurma |
| Yerleşik hayat → kalıcı mülkiyet → kavga ve anlaşmazlık → yazılı kural → hukuk | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 5: Takas ve Paranın Ortaya Çıkışı |
| Hayvancılık → taşıma gücü → göçebe yaşam; sürü yönetimi → uzmanlık | Ölçü birimi yok (saf kural) | Örnek adımlarında sayısal olarak geçmiyor |
| Artı ürün → takas → ölçeklenebilir değer ölçüsü → para → sikke | Ölçü birimi yok (saf kural) | Evet — Örnek 5: Takas ve Paranın Ortaya Çıkışı |
Sık Yapılan Hatalar
Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.
- Tarımın her toplulukta aynı anda başladığını düşünmek: Neolitikleşme farklı bölgelerde farklı zamanlarda ve farklı hızlarda gerçekleşmiştir. Bu yüzden Eski Çağ'ın başında bile avcılık-toplayıcılık sürdüren topluluklar bulunmaktadır.
- Artı ürünü yalnızca fazla yenilen gıda sanmak: Artı ürün, tüketimden artan ve saklanabilen üründür. Saklanan ürün, zanaatkârların, din adamlarının ve askerlerin beslenmesini sağlar; toplumda uzmanlaşmayı mümkün kılar.
- Yerleşik hayatın tek nedeni su ihtiyacı olduğunu söylemek: Kalıcı yerleşimde tarım, mülkiyet ve topluluk yaşamı belirleyicidir. Su ihtiyacı bir etkendir, ancak tek başına bir açıklama yapmaya yetmez.
- Sulamanın toprağı her zaman verimli hâle getirdiğini varsaymak: Yanlış yönetilen sulama toprağı tuzlandırabilir ve verimsizleştirebilir. Bu nedenle bazı bölgelerde sulama yaygınlaşmamış, yağışa bağlı tarım sürdürülmüştür.
- Ticaretin ilk kez sikkeyle başladığını düşünmek: Ticaret önce takas yoluyla yürümüş; sikke daha sonra ortaya çıkmıştır. Ölçeklenebilir bir değer ölçüsüne duyulan ihtiyaç, paranın doğuşunu açıklar.
- Tarımın icadıyla birlikte yazının da bulunduğunu zannetmek: Neolitik dönemde henüz yazı yoktur. Yazı, tarım sayesinde doğan karmaşık toplumların kayıt tutma ihtiyacını karşılamak için çok daha sonra ortaya çıkmıştır.
Kısaca özet
Kısaca: Tarım Devrimi, avcılık-toplayıcılıktan düzenli tarım ve hayvancılığa geçişle Eski Çağ'ın temelini atmıştır. Kalıcı konutlar ve köy yerleşimi doğmuş; düzenli üretim saklanabilir artı ürün yaratmıştır. Bu artı ürün iş bölümünü, mülkiyeti ve toplumsal katmanlaşmayı geliştirmiş; nehir çevrelerindeki sulama düzenekleri tarımı düzenli hâle getirmiş, artı ürünün fazlası ise takas ve para yoluyla ticareti doğurmuştur.
Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:
- Tarım Devrimi, yalnızca bir üretim biçimi değil; yerleşme, hukuk, din, sanat ve devlet düzenini değiştiren köklü bir dönüm noktasıdır.
- Neolitikleşme yüzyıllar boyunca yavaş yürümüş ve farklı bölgelerde farklı zamanlarda gerçekleşmiştir.
- Düzenli tarım, gıda fazlası yaratmış; bu fazla hem nüfusu artırmış hem de uzmanlaşmayı mümkün kılmıştır.
- Köyden şehre geçişte, artı ürünün nasıl dağıtılacağı ve mülkiyetin nasıl korunacağı sorunu belirleyici olmuştur.
- Sulama kanalları ve setler, nehir çevrelerinde tarımı düzenli hâle getirmiş; su yönetimi ise ortak kuralları zorunlu kılmıştır.
- Artı ürünün bir bölümü tohum, bir bölümü yem, bir bölümü saklama için ayrıldığından tarım süreklilik gerektiren bir faaliyet hâline gelmiştir.
- Ticaret, farklı bölgelerin ürünlerini önce takas, sonra para yoluyla değiş tokuş etmesiyle gelişmiştir.
Kendin dene: üç soru
Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.
- Eski Çağ'da tarımın gelişmesiyle ortaya çıkan ekonomik eşitsizliğin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Sürekli açlık ve kıtlık · Toprağın ve üretim araçlarının az sayıda kişinin elinde toplanması · İklimin birden soğuması · Nüfusun tümüyle kaybolması)
- Tarımın şehirleşmeye etkisini gösteren neden-sonuç zinciri hangi seçenekte doğru kurulmuştur? (Şıklar: Kentleşme → tarım → nüfus artışı → göçebe yaşam · Göçebe yaşam → yazı → tarım → kentleşme · Tarım → artı ürün → nüfus artışı → iş bölümü → kentleşme → yazı · Yazı → tarım → kentleşme → artı ürün)
- Tarım Devrimi hangi değişimi ifade eder? (Şıklar: Yerleşik hayattan göçebe yaşama dönüşü · Yazının icadıyla devletlerin kurulmasını · Demirin işlenmesiyle sanayinin gelişmesini · Avcılık-toplayıcılıktan düzenli tarım ve hayvancılığa geçişi)
Cevap anahtarı: 1) Toprağın ve üretim araçlarının az sayıda kişinin elinde toplanması — Toprak ve üretim araçlarının az sayıda kişide birikmesi, üretimden daha fazla pay almalarını sağlar. Bu durum zamanla sınırlı sayıda aile ve aileler arasında belirgin bir ekonomik fark oluşturur.
2) Yazı → tarım → kentleşme → artı ürün — Tarım, saklanabilir bir fazla yaratarak nüfusun artmasını ve iş bölümünü mümkün kılar. Bu iki gelişme kentleşmeyi doğurur; kentleşen toplumların kayıt tutma ihtiyacı ise yazının icadını tetikler.
3) Avcılık-toplayıcılıktan düzenli tarım ve hayvancılığa geçişi — Tarım Devrimi, toplulukların doğadan doğrudan topladıkları ürün yerine ürettikleri ürüne geçmesidir. Bu geçiş, bitki ve hayvanların evcilleştirilmesiyle mümkün olmuş ve Eski Çağ'ın en belirleyici dön…
İlgili konular
Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:
- Eski Çağ Medeniyetlerinde Yönetim ve Ordu — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- Eski Çağ'da İnançlar ile Bilim ve Sanat Anlayışları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
- Türklerde Konargöçer Yaşam — aynı ünitede, bir sonraki adım.
Bu anlatım hakkında
Tarım Devrimi'nin Eski Çağ Medeniyetlerindeki Yerleşmeye ve Ekonomiye Etkisi başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.
Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:
- Avcılık-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılığa geçişin, Eski Çağ topluluklarında yerleşim, beslenme, iş bölümü ve mülkiyet başlıklarında ne tür değişimler yarattığını en az dört cümleyle açıklayınız. (10 puan)
- Artı ürün kavramını açıklayınız; artı ürünün ortaya çıkması, iş bölümü, toplumsal katmanlaşma ve ticaret üzerindeki etkilerini gerekçeleriyle birlikte yazınız. (20 puan)
- Aşağıdaki kaynaklar verilmiştir: (1) bir Neolitik yerleşimde bulunan yanmış tahıl taneleri, (2) aynı yerleşimde bulunan değirmen taşları, (3) ev tabanlarında birikmiş kül ve ocak kalıntıları, (4) yan… (20 puan)
İleri Örnek
Sınav ve uygulama düzeyinde daha ileri bir örnek:
<strong>Soru: </strong>Bir Neolitik yerleşim kazısında yanmış buğday, arpa ve nohut taneleri ile taş değirmenler bulunmuştur. Bu buluntular o topluluk hakkında hangi sonuçlara vardırmamıza izin verir?
- Adım 1: Buluntunun türünü belirleyelim. Tahıl taneleri tarımsal üretimle, değirmenler ise ürünün öğütülmesiyle ilgilidir.
- Adım 2: Yanan tahıl taneleri, ürünün saklandığını ve sonradan kullanıldığını gösterir; bu artı ürünün varlığına işaret eder.
- Adım 3: Değirmen taşları, ürünün öğütülerek gıdaya dönüştürüldüğünü ve düzenli üretim yapıldığını ortaya koyar.
- Adım 4: Bu buluntular topluluğun tarım yaptığını, saklama yaptığını ve yerleşik yaşadığını birlikte gösterir; yazı kullanımına ilişkin kanıt vermez.
<strong>Cevap: </strong>Topluluk tarım yapmış, ürettiği ürünü saklamış ve öğüterek kullanmıştır; yerleşik hayat sürdürülmüştür.
