9. SınıfTesisat Teknolojisi ve İklimlendirme
Tesisat Teknolojisi ve İklimlendirme · 9. Sınıf · Ölçme ve Hesaplama
Boru içinde akan su, duvarıyla sürtünür ve hareket enerjisinin bir bölümünü yolda kaybeder. Bu kaybın basınçtaki karşılığı, tesisatın en son noktaya suyu istediği basınçla taşıyabilmesi için belirleyici olur. Bu konu, sıvı akışı ve kayıp hesabının hangi büyüklükler üzerine kurulduğunu, debi ile akış hızı arasındaki ilişkiyi ve yerel kayıpların toplam kayba nasıl eklendiğini ele alır.
Hat kaybı denince akla ilk gelen şey uzun borudur. Oysa aynı hatta iki dirsek, bir vana ve daralan bir geçiş varsa toplam kayıp birkaç metre su sütununa ulaşabilir. Bu yüzden kayıp hesabı iki ayrı kalem üzerinden yürütülür: boru boyunca oluşan sürtünme kaybı ve akışı bozan her elemanın yarattığı yerel kayıp.
Bu konuda öğrenilecekler şunlardır: debi, kesit alanı ve akış hızı arasındaki bağıntının kurulması, akış hızının boru çapına bağlı değişimi, sürtünme kaybının boru boyu, iç çap ve yüzey pürüzlülüğü ile ilişkisi, basınç düşümünün iki nokta arasında ölçülmesi, dirsek ve vanaların yarattığı yerel kayıplar, toplam kaybın hesaplanması ve pompa ile hidrofor gereksiniminin belirlenmesi.
Ön bilgi olarak Debi ve Basınç konusundaki Q = A × v bağıntısı, A = π × d² / 4 kesit alanı formülü ve 1 bar değerinin yaklaşık 10 metre su sütununa karşılık gelmesi yeterlidir. Ölçüde litre, metreküp, metre ve bar birimlerini birbirine çevirebilmek konunun bütününü anlamak için ön koşuldur.
Debi (Q), birim zamanda borudan geçen sıvı hacmidir ve litre saniye cinsinden verilir. Kesit alanı (A), dairesel boruda π × d² / 4 ile bulunur. Akış hızı (v), debinin kesit alanına bölünmesiyle elde edilir. Üç büyüklük Q = A × v bağıntısıyla birbirine bağlıdır; ikisi biliniyorsa üçüncüsü bulunur.
Sürtünme kaybı (ΔP), boru boyunca harcanan enerjinin basınç karşılığıdır ve pascal, bar veya metre su sütunu cinsinden verilir. Darcy bağıntısı bu kaybı dört etkene bağlar: hat boyu (L), boru iç çapı (D), akış hızının karesi (v²) ve iç yüzey pürüzlülüğünü temsil eden sürtünme katsayısı (f).
| Etkileyen büyüklük | Kayba etkisi | Saha karşılığı |
|---|---|---|
| Hat boyu (L) | Doğru orantılı artar | Hat iki kat uzatılırsa kayıp iki katına çıkar |
| İç çap (D) | Çap küçülünce hızla artar | Dar boruda aynı debi daha hızlı geçer |
| Akış hızı (v) | Hızın karesiyle artar | Hız iki katına çıkarsa kayıp dört katına çıkar |
| Yüzey pürüzlülüğü | Pürüzlülük arttıkça artar | Kireçlenmiş eski boru daha çok kayıp verir |
| Dirsek ve vana sayısı | Her eleman ayrı kayıp ekler | Toplam kayıp hat kaybına eklenerek bulunur |
Debi sabit tutulduğunda çapın küçültülmesi iki etkiyi bir arada getirir: kesit alanı daralır, hız yükselir ve kayıp hızın karesiyle büyür. Sürtünme katsayısı sabit tutulan kaba hesaplarda kayıp çapın beşinci kuvvetiyle ters orantılı davranır; bu yüzden çap seçimi yalnızca tasarruf değil, verimlilik kararıdır.
Basit bir örnek: çapı 50 mm, uzunluğu 40 m olan bir su borusunda sürtünme katsayısı 0,03 ve akış hızı 1,5 m/s kabul edilsin. ΔP = f × (L / D) × ρ × v² / 2 bağıntısında L / D oranı 40 bölü 0,05 eşittir 800 olur. Yerine konan değerler 0,03 × 800 × 1125 çarpımını verir; sonuç 27 bin pascal eder ve yaklaşık 0,27 bar karşılığıdır.
Bu hesapta hızın karesi çarpanı belirleyici rol oynar. Aynı hatta hız 1,5 m/s yerine 3 m/s olsaydı kayıp dört katına, yani yaklaşık 1,1 bar seviyesine çıkardı.
Debi tarafında örnek: dış çapı 20 mm olan borunun iç çapı 16 mm kabul edilsin. Kesit alanı π × 0,016² / 4 yaklaşık 0,0002 metrekare çıkar. Bu hatta saniyede 1 litre su geçiyorsa debi 0,001 metreküp saniye eder ve akış hızı 0,001 bölü 0,0002 eşittir 5 m/s olur. Hızın bu denli yüksek olması, o küçük kesitli hatta kaybın neden çok çıkacağını gösterir.
Saha uygulamasında önce ölçüm yapılır: hat üzerindeki iki noktaya manometre bağlanır, okunan değerlerin farkı kayıt altına alınır. Hesaplanan kayıp ile ölçülen kayıp karşılaştırılır. Ölçülen değer belirgin biçimde büyükse ya hatta sızıntı vardır ya da iç yüzeyde pürüzlülük oluşmuştur. Hesaplanan değer çok büyükse projedeki çap ve boy ölçüsü gözden geçirilir.
Bir yapıda ana besleme hattının çapı belirlenirken hedef debiler toplanır, kesit alanı hesaplanır ve hızlı sınırına bakılır. Daha sonra hat boyu ve dirsek adedi çizim üzerinden sayılarak yerel kayıplar eklenir. Çıkan toplam değer statik yükseklikle toplanır ve gereken pompa basıncı ortaya çıkar.
| Yerel kayıp elemanı | Kayıp biçimi | Azaltma yolu |
|---|---|---|
| Keskin dönüşlü dirsek | Akışın ani yön değiştirmesi | Geniş yarıçaplı dirsek kullanmak |
| T parçası | Akışın iki kola bölünmesi | Yumuşak geçişli birleşim elemeleri |
| Küresel vana | Tam açıkta en az kayıp verir | Vana tam açık konumda tutulur |
| Redüksiyon | Kesitin ani değişmesi | Kademeli geçiş elemanı seçmek |
| Giriş ve çıkış ağzı | Ani genişleme ve daralma | Giriş ağzının düzenlenmesi |
Yerel kayıpları hesaba katmanın pratik yolu eşdeğer uzunluk yöntemidir: her dirsek ve vananın kaybı, aynı kaybı veren bir boru boyu olarak ifade edilir ve bu boy toplam hat boyuna eklenir. Böylece hesap tek bağıntıyla yürütülür.
Aynı debide çap değişikliğinin etkisi, kayıp hesabının en sık denetlenen noktasıdır. Aşağıdaki karşılaştırma hızın ve kaybın nasıl değiştiğini tek bakışta gösterir.
| Değişiklik | Akış hızı | Sürtünme kaybı |
|---|---|---|
| Çap yarıya iner | Dört katına çıkar | On altı katına çıkar |
| Çap iki katına çıkar | Dörde bölünür | On altıda birine iner |
| Boru boyu iki katına çıkar | Değişmez | İki katına çıkar |
| Dirsek sayısı iki katına çıkar | Değişmez | Yerel kayıp iki katına çıkar |
Denetimde yapılacak işler sırasıyla şunlardır: ölçülen basınç farkının hesapla karşılaştırılması, hesap girdilerinin proje kâğıdına yazılması, yerel kayıp elemanlarının çizimde tek tek sayılması ve gerektiğinde hat bölümlerinin ayrı ayrı ölçülerek yeniden hesaplanması.
Sık yapılan hata, kaybı sabit bir sayı gibi kabul etmektir. Oysa kayıp hatın boyuna, çapına, yüzey durumuna ve içindeki akış hızına göre sürekli değişir. İkinci hata, yalnızca boru boyuna bakıp dirsek ve vana adedini göz ardı etmektir. Üçüncü hata, dar çapı ilk yatırımı küçülttüğü için yeğlemektir; oysa aynı debi dar boruda daha hızlı akar ve kayıp daha yüksek olur.
Özetle sıvı akışı ve kayıp hesabı, basınç düşümünü baştan kestirmeyi sağlar. Debi, kesit alanı ve akış hızı birbirine bağlıdır; sabit debide çap daraldıkça hız ve kayıp yükselir. Sürtünme kaybı boru boyuyla doğru orantılıdır ve hızın karesiyle büyür. Dirsek, vana ve redüksiyon gibi elemanların yerel kayıpları toplam kayba ayrıca eklenir. Kendini dene: bir hattın çapını yarıya indirdiğinde hızın ve kaybın nasıl değişeceğini yaz.
Boru içindeki sıvı akışında sürtünme kaybının oluşumu, basınç düşümü, akış hızının etkisi ve yerel kayıplarla toplam kaybın hesaplanması. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Boru içinde akan su, duvarıyla sürtünür ve hareket enerjisinin bir bölümünü yolda kaybeder. Bu kaybın basınçtaki karşılığı, tesisatın en son noktaya suyu istediği basınçla taşıyabilmesi için belirleyici olur. Bu konu, sıvı akışı ve kayıp hesabının hangi büyüklükler üzerine kurulduğunu, debi ile akış hızı arasındaki…
Aynı debide boru çapı daraldıkça akış hızı artar ve sürtünme kaybı yükselir.
Kaybı sabit bir sayı gibi kabul etmek. Kayıp sabit değildir; hatın boyu, çapı, yüzey pürüzlülüğü ve içindeki akış hızı değiştikçe yeniden hesaplanması gerekir. Hızın karesi etkisini göz ardı etmek. Akış hızı iki katına çıktığında kayıp dört katına çıkar; bu yüzden hızı bir miktar düşürmek bile belirgin kazandırır.
Q = A × v; debi, kesit alanı ile akış hızının çarpımıdır. · A = π × d² / 4; dairesel borunun kesit alanı iç çapın karesinden bulunur. · v = Q / A; akış hızı, debinin kesit alanına bölünmesiyle bulunur. · ΔP = f × (L / D) × ρ × v² / 2; L hat boyu, D iç çap, f sürtünme katsayısıdır.
Debi, kesit alanı ve akış hızı arasındaki bağıntıyı kurar ve uygular. Sürtünme kaybını etkileyen boy, çap ve pürüzlülük etkenlerini ayırt eder. Darcy bağıntısını kullanarak bir hatta ait basınç kaybını hesaplar.
Boru içinde akan suyun basıncı, akış yönünde neden düşer?
Doğru cevap: A) Sürtünme kaybı
Sıvı, boru duvarıyla sürtünürken hareket enerjisinin bir bölümünü ısıya çevirir; bu yüzden akış yönünde basınç düşer. Tesisatta bu düşüşe sürtünme kaybı denir.
Darcy bağıntısında sürtünme kaybını belirleyen büyüklükler hangileridir?
Doğru cevap: A) Hat boyu, iç çap, sürtünme katsayısı ve hızın karesi
Kayıp, hat boyu ve iç çap oranı, yüzey pürüzlülüğünden gelen sürtünme katsayısı ile akış hızının karesi birlikte belirler. Sıcaklık, eleman adedi ve kayıt sayfası bu ifadeye girmez.
Çapı 50 mm olan bir borunun iç çapı 40 mm'ye düşürülür, debi sabit tutulur. Sürtünme kaybı yaklaşık kaç katına çıkar?
Doğru cevap: C) Yaklaşık 3 katına
Çap oranı 40/50 eşittir 0,8 olur; kesit alanı 0,64 katına iner, hız 1/0,64 eşittir yaklaşık 1,56 katına çıkar. Kayıp hızın karesiyle ve çapla ters orantılı olduğundan 0,8'in beşinci kuvveti kadar artar, yani yaklaşık 3 katına çıkar.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Tesisat Teknolojisi ve İklimlendirme için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Sıvı Akışı ve Kayıp Hesabı konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç