Elle Yiv Alma ve Kılavuz Çekme

Konu Anlatımı

Elle Yiv Alma ve Kılavuz Çekme

Elle yiv alma, kesme aleti kullanmadan parçadan malzeyin talaşla uzaklaştırılmasıdır. Atölyede ilk öğrenilen işlemdir ve hata toleransı en yüksek işlemdir: kesici alet gibi parçayı bir anda şekillendirmez, parça elle tutulur. Bu yüzden eğenin açısı, hareket yönü ve baskısı doğru değilse parça hem yanlış ölçülür hem de kalıcı çentik ve göbeklenme (bilezik) hataları kazanır. Bu derste eğe çeşitleri, yiv alma yönü, kaba ve ince törpüleme, kılavuz çekme hesabı ve kontrol yöntemlerini öğreneceğiz.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste bir parçayı eğeyle istenen ölçüye ve istenen yüzey kalitesine nasıl getireceğimizi öğreneceğiz. Eğe açısının işin yönüne göre neden değiştiğini, kaba dişin neden kaba işe uygun olduğunu, kılavuz ölçüsünün hangi formülle bulunduğunu ve elde edilen deliğin nasıl doğrulandığını inceleyeceğiz. Ayrıca bir kılavuz çekme işinde geçen süre ile üretilebilecek adedi hesaplayacağız.

Ön bilgi

Ön bilgi olarak yiv kavramını netleştirmek gerekir. Yiv, eğenin dişlerinin parça üzerinde bıraktığı her bir talaş yoludur. Eğenin diş sayısı birim uzunluk başına düşen diş adediyle belirtilir (diş/inç). Diş sıklığı arttıkça yivler kısalır ve daralır, parça yüzeyi pürüzsüzleşir; diş seyrekse yivler uzun ve geniş olur, malzeme daha hızlı alınır ama yüzey daha kaba kalır.

İkinci ön bilgi talaş yönüdür. Yiv alırken eğe daima tek yönde sürülür. Eğe ileri geri hareket ettirilirse her iki yönde de yiv bırakır ve birbirlerini eğerek parçanın yüzeyine çentik (çizik) olarak yansır. Bu yüzden «gidiş-geliş» hareketi yalnızca törpülemenin çok kaba aşamalarında, baskı düşürülerek kullanılır.

Eğe Türleri ve Diş Sıklığı

Dişli eğe (kaba ve orta işler) dişleri sivridir ve üçgen kesitlidir; pürüzsüz eğe (tatlı işler) dişsizdir, tırnakları çok incedir ve yüzey düzeltmesi yapar. İki dişli eğelerde her bir diş sırtı kendi dibinde ikinci bir sırt taşır; bu yapı yük alma kabiliyetini artırır. Diş açısı, dişin yana doğru eğikliğidir: 10°–15° arası eğe kaba işlerde, 25°–35° arası pürüzsüz işlerde kullanılır.

Diş açısının büyüklüği işin kalitesini belirler. Küçük açılı diş yalnız yumuşak talaş alır, sert geçişlerde kayar ve parçayı zorlamadan yivler; bu nedenle tırnak yapıldıktan sonra parçadaki tırnak düşürülmeden yeni aşamaya geçilmez. Yüksek açılı diş ise daha derine yiv alır, kaba işlerde ve boşluk açmada kullanılır.

Yiv Alma Yöntemi

Yiv alma üç aşamada yapılır: kaba törpüleme, ara törpüleme ve ince törpüleme (tatlı). Kaba aşamada dişli, orta aşamada ara dişli, ince aşamada pürüzsüz eğe kullanılır. Eğe yalnızca ileri yönde hareket ettirilir; her çekilişte aynı sayıda baskı uygulanır.

Eğe açısı işin yönüne göre seçilir. Yüzey yatay bir tezgâhta işleniyorsa eğe yaklaşık 30° eğimle tutulur ve yalnız yüzey törpülenir; bu açı sayesinde eğenin tabanı yanlışlıkla parçaya değmez. Tam boy yüzey işleniyorsa eğe 30°–45° arasında tutulur, böylece taban parçadan kalkar ve göbeklenme oluşmaz. Köşe törpülemede ise eğe 45° açıyla, köşeye değecek şekilde hafifçe açılı tutulur.

Kaba ve İnce Törpüleme

Kaba törpülemede eğe 30°–40° açıyla sürülür ve parçadan fazla malzeme alınır. Orta aşamada açı 25°–35°'ye, ince aşamada pürüzsüz eğe ile 10°–20° açı kullanılır. İnce aşamada açıyı düşürmek, eğenin yalnız tırnağının değmesini sağlar ve göbeklenme riskini düşürür.

Yüzey kalitesi ölçümle belirlenir. Yiv genişliği 0,1 mm'yi aşıyorsa yüzey gözle fark edilir; 0,05 mm altındaki yivler çıplak gözle görülemez. Bu yüzden «parça elde yağlı görünüyor» yeterli bir denetim değildir; ölçüm gerekir.

Kılavuz Çekme

Kılavuz (iç ölçü kalıbı), silindirik parçalara istenen iç çapı kazandırmak için parçanın içinden geçirilerek aşağı çekilir. Kılavuz, rijit veya esnek olur; rijit kılavuz tek parçadır ve yüksek hassasiyet istenen işlerde, esnek kılavuz ise birbirine bağlı parçalardan oluşur ve kırılgan parçalarda kullanılır.

Kılavuz ölçüsü iki parçanın toplam yüksekliğidir: diş açısının yükseklik bileşeni ile kılavuzun iç açılık payının toplamıdır. Kılavuzun 20° diş açısı olduğu kabul edilir ve formül şöyledir: K = π × D × h + 0,34 × D. Burada K kılavuz dış çapı, D istenen parça çapı, h diş yüksekliğidir. Parça çapından kılavuz çapı bulunmak istendiğinde formül ters yazılır.

Çekme sırasında parça kılavuzdan her geçişte ölçülür. Diş sayısı fazla olan kılavuzda her seferinde %5–10 arası çap düşer; az dişli kılavuzda daha büyük adım alınır ve birden fazla törpüleme yapılır.

Kontrol Yöntemleri

İç çap üç yolla doğrulanır. Kontrol kâğıdı yönteminde kâğıt kılavuzdan geçirilip kalibre edilir; parçadan geçiyorsa çap yeterlidir, geçmiyorsa bir törpüleme daha yapılır. Toplu kâğıt yöntemi uygulamalarda parçaya yedi-sekiz kâğıt katı sarılır ve tek geçişte kontrol edilir; hızlı ve üretime uygundur. Pazarlama sacı ve mastar ile yapılan kontrol ise daha geniş çaplı işlerde ve son kontrolde kullanılır.