Elle Yiv Alma ve Kılavuz Çekme

Konu Anlatımı

Elle Yiv Alma ve Kılavuz Çekme

Elle yiv alma, kesme aleti kullanmadan parçadan malzeyin talaşla uzaklaştırılmasıdır. Atölyede ilk öğrenilen işlemdir ve hata toleransı en yüksek işlemdir: kesici alet gibi parçayı bir anda şekillendirmez, parça elle tutulur. Bu yüzden eğenin açısı, hareket yönü ve baskısı doğru değilse parça hem yanlış ölçülür hem de kalıcı çentik ve göbeklenme (bilezik) hataları kazanır. Bu derste eğe çeşitleri, yiv alma yönü, kaba ve ince törpüleme, kılavuz çekme hesabı ve kontrol yöntemlerini öğreneceğiz.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste bir parçayı eğeyle istenen ölçüye ve istenen yüzey kalitesine nasıl getireceğimizi öğreneceğiz. Eğe açısının işin yönüne göre neden değiştiğini, kaba dişin neden kaba işe uygun olduğunu, kılavuz ölçüsünün hangi formülle bulunduğunu ve elde edilen deliğin nasıl doğrulandığını inceleyeceğiz. Ayrıca bir kılavuz çekme işinde geçen süre ile üretilebilecek adedi hesaplayacağız.

Ön bilgi

Ön bilgi olarak yiv kavramını netleştirmek gerekir. Yiv, eğenin dişlerinin parça üzerinde bıraktığı her bir talaş yoludur. Eğenin diş sayısı birim uzunluk başına düşen diş adediyle belirtilir (diş/inç). Diş sıklığı arttıkça yivler kısalır ve daralır, parça yüzeyi pürüzsüzleşir; diş seyrekse yivler uzun ve geniş olur, malzeme daha hızlı alınır ama yüzey daha kaba kalır.

İkinci ön bilgi talaş yönüdür. Yiv alırken eğe daima tek yönde sürülür. Eğe ileri geri hareket ettirilirse her iki yönde de yiv bırakır ve birbirlerini eğerek parçanın yüzeyine çentik (çizik) olarak yansır. Bu yüzden «gidiş-geliş» hareketi yalnızca törpülemenin çok kaba aşamalarında, baskı düşürülerek kullanılır.

Eğe Türleri ve Diş Sıklığı

Dişli eğe (kaba ve orta işler) dişleri sivridir ve üçgen kesitlidir; pürüzsüz eğe (tatlı işler) dişsizdir, tırnakları çok incedir ve yüzey düzeltmesi yapar. İki dişli eğelerde her bir diş sırtı kendi dibinde ikinci bir sırt taşır; bu yapı yük alma kabiliyetini artırır. Diş açısı, dişin yana doğru eğikliğidir: 10°–15° arası eğe kaba işlerde, 25°–35° arası pürüzsüz işlerde kullanılır.

Diş açısının büyüklüği işin kalitesini belirler. Küçük açılı diş yalnız yumuşak talaş alır, sert geçişlerde kayar ve parçayı zorlamadan yivler; bu nedenle tırnak yapıldıktan sonra parçadaki tırnak düşürülmeden yeni aşamaya geçilmez. Yüksek açılı diş ise daha derine yiv alır, kaba işlerde ve boşluk açmada kullanılır.

Yiv Alma Yöntemi

Yiv alma üç aşamada yapılır: kaba törpüleme, ara törpüleme ve ince törpüleme (tatlı). Kaba aşamada dişli, orta aşamada ara dişli, ince aşamada pürüzsüz eğe kullanılır. Eğe yalnızca ileri yönde hareket ettirilir; her çekilişte aynı sayıda baskı uygulanır.

Eğe açısı işin yönüne göre seçilir. Yüzey yatay bir tezgâhta işleniyorsa eğe yaklaşık 30° eğimle tutulur ve yalnız yüzey törpülenir; bu açı sayesinde eğenin tabanı yanlışlıkla parçaya değmez. Tam boy yüzey işleniyorsa eğe 30°–45° arasında tutulur, böylece taban parçadan kalkar ve göbeklenme oluşmaz. Köşe törpülemede ise eğe 45° açıyla, köşeye değecek şekilde hafifçe açılı tutulur.

Kaba ve İnce Törpüleme

Kaba törpülemede eğe 30°–40° açıyla sürülür ve parçadan fazla malzeme alınır. Orta aşamada açı 25°–35°'ye, ince aşamada pürüzsüz eğe ile 10°–20° açı kullanılır. İnce aşamada açıyı düşürmek, eğenin yalnız tırnağının değmesini sağlar ve göbeklenme riskini düşürür.

Yüzey kalitesi ölçümle belirlenir. Yiv genişliği 0,1 mm'yi aşıyorsa yüzey gözle fark edilir; 0,05 mm altındaki yivler çıplak gözle görülemez. Bu yüzden «parça elde yağlı görünüyor» yeterli bir denetim değildir; ölçüm gerekir.

Kılavuz Çekme

Kılavuz (iç ölçü kalıbı), silindirik parçalara istenen iç çapı kazandırmak için parçanın içinden geçirilerek aşağı çekilir. Kılavuz, rijit veya esnek olur; rijit kılavuz tek parçadır ve yüksek hassasiyet istenen işlerde, esnek kılavuz ise birbirine bağlı parçalardan oluşur ve kırılgan parçalarda kullanılır.

Kılavuz ölçüsü iki parçanın toplam yüksekliğidir: diş açısının yükseklik bileşeni ile kılavuzun iç açılık payının toplamıdır. Kılavuzun 20° diş açısı olduğu kabul edilir ve formül şöyledir: K = π × D × h + 0,34 × D. Burada K kılavuz dış çapı, D istenen parça çapı, h diş yüksekliğidir. Parça çapından kılavuz çapı bulunmak istendiğinde formül ters yazılır.

Çekme sırasında parça kılavuzdan her geçişte ölçülür. Diş sayısı fazla olan kılavuzda her seferinde %5–10 arası çap düşer; az dişli kılavuzda daha büyük adım alınır ve birden fazla törpüleme yapılır.

Kontrol Yöntemleri

İç çap üç yolla doğrulanır. Kontrol kâğıdı yönteminde kâğıt kılavuzdan geçirilip kalibre edilir; parçadan geçiyorsa çap yeterlidir, geçmiyorsa bir törpüleme daha yapılır. Toplu kâğıt yöntemi uygulamalarda parçaya yedi-sekiz kâğıt katı sarılır ve tek geçişte kontrol edilir; hızlı ve üretime uygundur. Pazarlama sacı ve mastar ile yapılan kontrol ise daha geniş çaplı işlerde ve son kontrolde kullanılır.

Ölçüm sonrası parçanın koniklülüğü ve ovalığı da denetlenir. Kılavuz tek yönde sabit tutulmazsa parça aşınır ve delik yuvarlaklığını kaybeder; kılavuz parça içinde döndürülerek ilerletilmelidir.

Basit örnek

Örnek: 10 mm çapında yumuşak çelik bir deliği bitirmek için diş yüksekliği h = 1,5 mm olan kılavuz seçilecektir. Kılavuzun dış çapı yaklaşık kaç milimetredir?

İleri örnek

Örnek: Bir atölyede 10 mm kılavuzla 15 mm çapında delikler üretilecektir. Kılavuzun her geçişte %6 çap düşürdüğü kabul edilirse 15 mm'lik parçayı 10 mm'e indirmek için en az kaç geçiş gerekir?

Adım adım çözülmüş örnek

Yönerge: Aşağıdaki işlemi adım adım çözünüz. Adım 1: formül belirlenir: K = π × D × h + 0,34 × D. Adım 2: D = 10 ve h = 1,5 değerleri yazılır: K = π × 10 × 1,5 + 0,34 × 10. Adım 3: çarpılır: π × 10 × 1,5 = 47,12 ve 0,34 × 10 = 3,4. Adım 4: toplanır: 47,12 + 3,4 = 50,52. Adım 5: kılavuz standart ölçüye yuvarlanır ve 50,5 mm'lik kılavuz seçilir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu tablodaki değerler ölçümle desteklenir: kaba dişli eğeyle yiv genişliği 0,1 mm'yi aşarken pürüzsüz eğeyle 0,05 mm altına iner. Esnek kılavuzda diş sayısı yüksek olduğu için tek geçişte çap düşümü azdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Eğeyi ileri geri sürerek yiv almak: Her iki yönde yiv bırakılır, dişler birbirini eğerek yüzeye çentik yazılır. Yalnız tek yönde hareket ettirilmelidir.
• Tırnak yapıldıktan sonra ince eğeye geçmek: Yüzeyde kalan tırnak pürüzsüz eğeyle kaldırılmaz; önce tırnak düşürülmelidir.
• Eğe tabanının parçaya değmesi: Yanlış açıda göbeklenme (bilezik) oluşur ve ölçü toleransı aşılır. Eğe tabanı yüzeye değmeyecek şekilde açılmalıdır.
• İnce törpülemede yüksek açı kullanmak: Aşırı baskıyla göbeklenme ve çatlama riski artar; ince aşamada açı düşürülmelidir.
• Kılavuzu çevirmedekten vazgeçmek: Kılavuz tek yönde ilerletilirse parçanın tek tarafı aşınır ve delik yuvarlak olmaz.
• Kontrol kâğıdı takılmadan kabul etmek: Kâğıt geçiyorsa daha küçük çapta kalınmamalı, tolerans sınırına dikkat edilmelidir.
• Yanlış diş yüksekliğiyle kılavuz seçmek: Diş yüksekliği çok büyükse kılavuz parçaya girmez, çok küçükse talaş yeterince alınmaz.
• Koruyucu kullanmadan yiv almak: Parlak kesik kenarlar cilde ve gözle yaralanma riski oluşturur; gözlük ve koruyucu eldiven kullanılmalıdır.

Özet

Elle yiv alma, eğeyle parçadan malzeme alınmasıdır ve metal atölyesinin en temel işlemidir. Diş sıklığı yiv uzunluğunu belirler: diş sık ise yiv kısa ve dar olur, yüzey pürüzsüzleşir; diş seyrekse yiv uzun ve geniş olur, malzeme hızlı alınır ama yüzey kaba kalır. Diş açısı 10°-15°'ten kaba, 25°-35°'ten pürüzsüz işlerde kullanılır. Yiv alma daima tek yönde yapılır; ileri geri hareket yüzeye çentik yazar. Törpüleme kaba, ara ve ince aşamadan oluşur ve her aşamada uygun eğe ve açı seçilir; yüzey yalnız yatay tutularak törpülenirse eğe açısı 30° civarında, köşe törpülemede ise 45° olmalıdır. Eğe tabanının parçaya değmesi göbeklenme ve ölçü hatası doğurur, bu yüzden açı doğru verilmelidir. Kılavuz çekmede kılavuzun dış çapı K = π × D × h + 0,34 × D bağıntısıyla bulunur; 10 mm çap ve 1,5 mm diş yüksekliği için kılavuz 50,5 mm'dir. Esnek kılavuzda diş çok olduğu için her geçişte çap yalnızca %5-10 azalır. Elde edilen iç çap kontrol kâğıdı, toplu kâğıt veya pazarlama sacı ile doğrulanır; kılavuz döndürülerek ilerletilmezse delik yuvarlaklığını kaybeder. Tüm işlemlerde gözlük, koruyucu eldiven ve sabitlenmiş iş parçası kullanılmalıdır.

Kendini dene

Aşağıdaki dört soruyu yanıtlayarak çalışma kâğıdına yaz. Kendini şu ölçütle değerlendir: (1) eğe açısının neden işin yönüne göre değiştiğini ve göbeklenmeyi açıkladıysan 10 puan, (2) diş sıklığı ile yiv uzunluğu ilişkisini açıkladıysan 10 puan, (3) K = π × D × h + 0,34 × D bağıntısını D = 10 ve h = 1,5 için uygulayıp kılavuz çapını bulduysan 10 puan, (4) elde edilen iç çapın üç farklı yöntemle nasıl doğrulandığını yazdıysan 10 puan almışsındır. Toplam 40 puandır.