Güvenlik Kuralları

Konu Anlatımı

Güvenlik Kuralları

Laboratuvar güvenlik kuralları, kâğıt üzerinde yazılmış genel temennilerden ibaret değildir; her maddeye özgü SDS bilgisinden çıkarılan, süreleri ve sırası belli adımlar bütünüdür. Kural, önce kişiyi sonra ortamı korumaktır: kaynak kesilir, kişi uzaklaştırılır, kirlenen yüzey yıkanır, en son kayıt tutulur. Bu sıra, deney sırasında değil acil durumda çalışır; bu yüzden prova edilmeden ezberlenen kurallar işe yaramaz.

1. Güvenlik Bilgi Formu (SDS) ve Bölümleri

Eski adı MSDS olan güvenlik bilgi formu, üreticinin kimyasal hakkında verdiği 16 bölümlük zorunlu bir belgedir. Her bölüm ayrı bir soruya cevap verir; teknisyen tüm belgeyi ezberlemek yerine bölüm numaralarını öğrenir. Türkiye'de işyerlerinde tehlikeli kimyasal kullanımı, Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yürütülür ve her tehlikeli ürün için çalışanlara erişilebilir biçimde SDS bulundurulur.

2. Kişisel Koruyucu Ekipman Seçimi

KKD, işe göre değil kimyasala göre seçilir. Laboratuvar önlüğü keten ya da pamuklu olmalı, diz altına inmeli ve ön tarafı düğmeli ya da ilikli olmalıdır; sentetik önlük ısı ile erir ve tehlike yaratır. Gözlük, sıçrama gözlüğü ya da yüz siperinden işin tehlikesine göre biri seçilir; tek başına düz gözlük yeterli değildir. Eldiven tipi SDS 8. bölümdeki kırılma süresine göre belirlenir, nitril asit ve bazlara yeterli çözücü buharlarında ise kalınlaştırılmış veya viton tipine geçilir.

1. Kimyasal ve tehlike sınıfı SDS'den okunur, maruziyet yolu belirlenir.
2. Göz ve yüz koruması, sıçrama riskine göre yüz siperine kadar seçilir.
3. Eldiven, kırılma süresi ve kalınlığı dikkate alınarak takım tamamlanır.
4. İş bitiminde kirlenen ekipman çıkarılır, yıkanır ve kontrol edilerek yerine konur.

3. Depolama ve Uyumsuzluk Kuralları

Depo düzeninde amaç, uyumsuz maddelerin aynı rafta karşılaşmamasıdır. Asitler bazlardan ayrı; oksitleyiciler yanıcılardan ayrı; su bazlı ürünler hidrokarbon çözücülerden ayrı saklanır. Ağır kaplar alt raflara, şişeler ağız aşağı asla yatırılmaz, sıvılar üst raflara alınmaz. Yanıcı sıvı dolabı havalandırmalıdır ve içindeki miktar günlük ihtiyacın üzerinde tutulmaz. Buzdolabında saklanan ürünler yalnızca yiyecek içermeyen, kimyasallara ayrılmış dolaplarda durur.

4. Acil Durum ve Dökülme Müdahalesi

Gözle kimyasal temas, laboratuvarda en sık yaşanan kazadır ve müdahalesi süresi belli tek kuraldır: göz, göz yıkama ünitesinde en az 15 dakika kesintisiz bol su ile yıkanır, varsa kontakt lens çıkarılır. Göz yıkama ve acil duş ünitesi, tehlike anında en geç 10 saniyede ulaşılacak mesafede kurulur ve haftalık olarak çalıştırılıp akış suyu değiştirilir. Türkiye Zehir Danışma Merkezi 114 numarası ücretsiz bilgi verir, 112 ise sağlık ekibini yönlendirir.

Dökülme temizliğinde sıra bellidir: önce kişi, sonra kaynak, sonra yayılım. Dökülen madde emici toz veya pedle merkezden dışa doğru toplanır, asla su ile yıkanıp kanala verilmez. Ateşli bir yangında gazı kesip söndürücüyü kullanmak, kapalı bir kapta ise yangın battaniyesi tercih edilir. Yoğun ısı çıkaran seyreltme işlemlerinde ise kural değişmez: asit suya eklenir, su aside dökülmez.

5. Ortam Güvenliği ve Havalandırma

Havalandırma, maruziyetin mühendislikle önlenmesidir ve hesabı basittir: ortam hacmi, saatte hava değişimi sayısıyla çarpılır ve çıkan değer fan debisi olarak okunur. Laboratuvarlarda egzoz kabini emme yüzeyi hava hızı genellikle 0,4-0,6 m/s arasında tutulur; bu hızın altında kalan kabin buharı tutamaz, üstünde ise numune dağılır. Ölçüm cihazının kalibrasyon etiketi süresi dolmuşsa o cihazla alınan güvenlik ölçümü de geçersizdir.

6. Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda güvenlik kurallarından en çok SDS bölüm numarası, göz yıkama süresi, depolama ayrımı ve havalandırma hesabı sorulur. KKD seçiminde dayanak olarak SDS 8. bölümün, acil müdahalede 4. bölümün gösterilmesi beklenir. Hesap sorularında önce hacim, sonra hava değişimi sırası izlendiğinde birim karışıklığı büyük ölçüde önlenir.

Kişisel Korunma ve Giyim

Laboratuvara girilirken gözlük ve önlük zorunludur; saç toplanır, gevşek aksesuar çıkarılır. Eldiven, yapılan işleme göre seçilir: nitril genel organik solventlere ve yağlara dayanıklıdır, lateks bazı çözeltilere ve alerjiye açıktır, PVC ise asit-baz çalışmalarında yaygındır. Kimyasal temas hâlinde eldivenin kendisi de kirletilir; çıkarılıp atılır, çalışma masasına geri konmaz. Koruyucu donanım, işlem bittikten sonra da laboratuvar dışında çıkarılmaz.

Çalışma Kuralları

Yemek, içmek ve lens takmak için çalışma masası kullanılmaz; ağızdan pipetleme kesinlikle yasaktır, bunun yerine pompa veya pipet çekme cihazı kullanılır. Her kimyasal çalışmadan önce etiket ve SDS okunur, kap asla etiketsiz bırakılmaz. Yüzeyler iş bitiminde temizlenir, atıklar toplanır ve kapılar kilitlenir; son çıkan kişi enerji ve su vanalarını kontrol eder.

Kaza Senaryoları

Kimyasal göze sıçramışsa göz duşu kullanılarak en az 15-20 dakika yıkanır ve hemen sağlık yardımına başvurulur. Cilde dökülmüşse kirletilen giysiler çıkarılır, bol su ve sabunla yıkanır; konsantre asit ve bazlarda önce kuru toz temizliği tavsiye edilebilir, ancak karışımlar tehlikeli olabileceğinden SDS'e uyulur. Masaya döküldüyse uygun nötralize edici ile temizlenir, kapağı olan kap kullanılır. Bilinmeyen madde için tahmin yürütülmez, SDS acilen okunur.

Acil Durum Altyapısı

Göz duşu, acil duş ve ilk yardım dolabı, panodaki tahliye yolu ve toplanma yeri işe başlamadan öğrenilir. Yangın anında kapı kapatılır, yangın tüpü sınıfının tipine (A, B, C, E) göre kullanılır. Acil çıkış kapısı asla kilitli tutulmaz; yangın ve tahliye tatbikatları düzenli yapılır.

Sınav Odaklı Özet

Sınavda süre soruları öne çıkar: göze ve cilde yıkanma süreleri, ilk yardım sırası ve eldiven seçimi. Unutulmaması gereken sıra: kaynak kapat → korun → temizle → bildir.

Ne Öğreneceğiz

SDS bölümleri, kişisel koruyucu ekipman seçimi, depolama ayrımı ve acil durum müdahale adımları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Güvenlik bilgi formunun 16 bölümünü isimleriyle sıralar ve gerekli bilgiyi doğru bölümden çıkarır.
• İşe ve kimyasala göre kişisel koruyucu ekipmanı seçerek kullanır.
• Depolama uyumsuzluklarını değerlendirerek raf ve dolap düzenini kurar.
• Göz yıkama, acil durum ve dökülme müdahale adımlarını süreleriyle uygular.
• Havalandırma ve hava değişimi hesabıyla çalışma ortamının yeterliliğini kontrol eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• SDS'nin eski adı MSDS'dir; bölüm sayısı ve içerik aynıdır, yalnızca belgenin adı değişmiştir.
• Hiçbir kimyasal ağızla pipetlenmez ve şişeden doğrudan koklanmaz, koklama yelpazesi ile yapılır.
• Laboratuvar önlüğü keten veya pamuklu, diz altına inen ve ön tarafı düğmeli olmalıdır; sentetik önlük kullanılmaz.
• KKD seçiminin dayanağı SDS'nin 8. bölümüdür, ürün reklamı ya da alışkanlık değil.
• Ağır kaplar göbek hizasının altına, sıvılar alt raflara alınır; şişeler ağız aşağı yatırılmaz.
• Dökülen kimyasal kanala su ile yıkanarak verilmez, önce emici malzemeyle merkezden dışa doğru toplanır.
• Kalibrasyon etiketi süresi dolmuş ölçü cihazıyla alınan güvenlik ölçümü geçersiz sayılır.
• Laboratuvarda yemek yasaktır; ağızdan pipetleme yerine pompa kullanılır.
• Kirletilen eldiven çıkarılır ve atılır, masaya geri konmaz.
• Her işlemden önce etiket ve SDS okunur; etiketsiz kap kullanılmaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Yeni gelen bir solventle çalışacak teknisyen, hangi kişisel koruyucu ekipmanı giyeceğini ve hangi havalandırmayı kullanacağını SDS'den öğrenmek istiyor. Hangi bölümlere bakmalıdır?

1. Adım 1: Soru iki bilgi ister; kıyafet ve hava kontrolü ayrı bölümlerde olduğu için tek sayfa okumak yeterli değildir.
2. Adım 2: KKD ve havalandırma bilgisi 8. bölümde, maruziyet kontrol önlemleri başlığı altında verilir.
3. Adım 3: Maddede hangi bileşenin sınıflandırma için gerekli olduğu ayrıca 2. bölümde, bileşen oranı ve CAS numarasıyla doğrulanır.
4. Karar: Önce 8. bölüm okunur, tartışma varsa 2. bölümdeki bileşen oranı ve 4. bölümdeki ilk yardım bilgisiyle desteklenir.

Sonuç/cevap: Cevap: KKD ve havalandırma için 8. bölüm, bileşen ve tehlike doğrulaması için 2. bölüm esas alınır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: SDS'den Doğru Bölümün Seçilmesi konusunun adımları:

1. Adım 1: Soru iki bilgi ister; kıyafet ve hava kontrolü ayrı bölümlerde olduğu için tek sayfa okumak yeterli değildir.
2. Adım 2: KKD ve havalandırma bilgisi 8. bölümde, maruziyet kontrol önlemleri başlığı altında verilir.
3. Adım 3: Maddede hangi bileşenin sınıflandırma için gerekli olduğu ayrıca 2. bölümde, bileşen oranı ve CAS numarasıyla doğrulanır.
4. Karar: Önce 8. bölüm okunur, tartışma varsa 2. bölümdeki bileşen oranı ve 4. bölümdeki ilk yardım bilgisiyle desteklenir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Güvenlik bilgi formunun yalnızca ilk sayfasına bakıp KKD seçmek: KKD ve havalandırma bilgisi 8. bölümdedir, ilk bölümde yalnızca ürün adı ve üretici bilgisi yer alır.

Göz yıkama süresini birkaç saniyeyle sınırlamak: Az suyla kısa durulama gözde kalan kimyasalı uzaklaştırmaz; kural en az 15 dakika kesintisiz yıkamadır.

Asidi suya dökerek seyreltmek: Karışımda açığa çıkan ısı sıçramaya yol açar; daima su yavaşça aside eklenir ve karıştırma çubuğu kullanılır.

Oksitleyici ile yanıcı bidonları aynı dolapta tutmak: Tek bir kıvılcım iki ambalajı birden tutuşturur; ayrı havalandırmalı dolaplarda saklanır.

Dökülen kimyasalı suyla kanala yıkamak: Atık yönetimi ve tesis arıtması ihlal edilir; önce emici malzemeyle toplanır, atık kabına alınır.

Ağızdan pipetleme yapmak: Ağızdan emme yoluyla yutulan kimyasal doğrudan kana geçer; pompa veya pipet çekme cihazı zorunludur.

Kirletilmiş eldiveni tekrar giymek: Eldiven yüzeyindeki kimyasal temas anında deriye geçer; eldiven çıkarılır ve yenisi takılır.

Kendini Dene

Soru: Laboratuvarda (i) göze kimyasal sıçraması, (ii) önlüğün alev alması ve (iii) masaya dökülen bilinmeyen bir sıvı için üç ayrı acil durum talimatı yazınız; her talimatta sırayı numaralı adımlarla gösteriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Göz temasında en az 15 dakika yıkama, lens varsa çıkarma ve 112'yi arama adımlarının doğru sırası 5 puan; önlük tutuşmasında kaynağı kapatma, kişiyi uzaklaştırma ve yangın battaniyesi/soğutma adımları 5 puan; dökümde emici malzemeyi merkez dışa uygulama, atık kabına alma ve suyla kanala verilmemesi 3 puan; belgenin iş sırasına göre düzeni 2 puan. Toplam 15 puan.