Bilgi Grafiği ve Veri Görselleştirme

Konu Anlatımı

Bilgi Grafiği ve Veri Görselleştirme

Bilgi grafikleri, sayısal veriyi görsel bir öğeye dönüştürerek insanın çok daha hızlı karşılaştırmasını sağlayan tasarım ürünleridir. Bir rapor tablosu, bir kutluk ya da bir çubuk, aynı veriyi farklı okunabilirlikle anlatır. Doğru kurulmuş bir grafik okuyucuya üç şeyi aynı anda söyler: hangi değerin daha büyük olduğunu, değerlerin ne kadar farklılaştığını ve bu değerlerin hangi zaman aralığına ait olduğunu. Bu konuda verinin hazırlanmasından etiket düzenine kadar tüm kararları, sayısal örneklerle ele alacağız.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste veri türlerini tanıyacak, karşılaştırma amacına göre uygun grafik türünü seçecek ve bu seçimi gerekçelendireceksiniz. Yüzde, oran ve mutlak değişim hesaplarını yapabilecek, eksen başlangıcını ve kademe aralığını doğru kurabileceksiniz. Etiket, birim, veri kaynağı ve tarih bilgisinin grafik üzerinde nasıl yerleştirileceğini öğrenecek, renk ve kontrastın veri okunurluğuna etkisini tartışacaksınız. Ayrıca kırık eksen, orantısız dilim, abartılı üç boyut gibi yanıltıcı grafik tekniklerini tanıyacak ve bunları düzeltme yollarını uygulayacaksınız.

1. Ön Bilgi: Veri, Değişken ve Ölçüm

Görselleştirmede veri üç temel biçimde olur: sayısal (miktar, tutar, süre, ölçüm), sınıflayıcı (kategori, bölüm, tür) ve sıralı (derece, öncelik, puan). Sayısal veride değişkenin birimi vardır ve birim gösterilmezse okuyucu değeri yorumlayamaz. Sınıflayıcı veride yalnız ad vardır, sıralama anlam taşımaz; sıralı veride ise ad hem sıralıdır hem de aralıklar arası fark eşit değildir. Veri tablosundaki bir satırın karşılığı grafikte bir veri noktası, bir sütun ya da kategori karşılığı ise bir öğedir olarak adlandırılır.

Grafik çizilmeden önce verinin kendisi doğrulanmalıdır. En sık görülen üç hata şunlardır: eksik verinin sıfır sanılması, birim karışıklığı ve aynı seriden iki farklı tanımın karıştırılması. Örneğin bir satırda aylık, başka satırda yıllık veri varsa ortalamayı almak işe yaramaz; ya ikisi de aylığa çevrilir ya da ayrı eksende gösterilir. Boş hücre sıfır değildir, verinin olmadığı anlamına gelir. Bu ayrım grafikte boşluk olarak bırakılır, sıfır yükseklikli bir nokta olarak gösterilmez.

2. Yüzde, Oran ve Değişim Hesabı

Grafikte en sık kullanılan ölçüt yüzdedir. Yüzde, değerin toplama oranıdır ve şu bağıntıyla bulunur: yüzde = değer / toplam × 100. Örnek olarak bir dağıtımda 36 birimlik toplamın 18'i ilk gruba aitse 18 / 36 × 100 = 50 sonucu bulunur. Değişim yüzdesi ise iki dönem arasındaki farkın başlangıç değerine oranıdır: değişim yüzdesi = (yeni değer − eski değer) / eski değer × 100. Bu iki hesap karıştırılmamalıdır; yüzde 50 ile değişim yüzdesi 50 tamamen farklı durumları anlatır.

Bir dilimlerin toplamı yüzde 100 olmalıdır. Üç dilimli bir dağılımda yüzdeler 46 + 31 + 23 = 100 olarak verilmelidir; eksik kalan pay, mutlaka diğer başlığıyla tamamlanır, yoksa okuyucu yanlış bilgilendirilir. Yüzde ile mutlak değer birlikte verilmelidir. Örneğin bir grafik yüzde 40 artışı gösteriyorsa, bunun hangi büyüklükteki bir artış olduğu mutlaka yazılmalıdır; aksi hâlde küçük bir taban üzerindeki büyük yüzde, çok büyük bir olay gibi sunulmuş olur.

3. Grafik Türleri ve Seçim Kararı

Grafik türü, verinin yapısına ve okuma amacına göre seçilir. Karşılaştırma amacı varsa uzunluk ya da alan kodlanan çubuk grafik; zaman içindeki değişimi göstermek için çizgi ya da alan grafik; parçaların bütünle ilişkisini göstermek için dağılım (dilim) grafik; dağılımın yayılımını göstermek için kutu grafik; iki değişken arasındaki ilişkiyi göstermek için saçılım grafik kullanılır. Görsel hiyerarşi bu seçimde belirleyicidir: çubuk grafik uzunlukları karşılaştırmayı kolaylaştırır, dağılım grafiği açıları karşılaştırmayı zorlaştırır.

Dağılım (dilim) grafik ancak parçaların toplamı bütünü oluşturuyorsa ve parça sayısı azsa doğrudur. Beşten fazla parça için dilim grafik okunmaz hâle gelir; o durumda sıralı çubuk grafik tercih edilir. Zaman serisi için her zaman yatay eksende zaman bulunmalıdır; kategoriler arası karşılaştırma için ise çubuk grafik kullanılmalıdır. Bu iki durumu birbirine karıştıran grafikler en sık yapılan grafik hatasıdır.

4. Eksen Ölçeği ve Kırık Eksen

Sayısal eksen sıfırdan başlamak zorundadır. Çubuk grafikte sıfırdan başlamayan eksen, çubukların uzunluk farkının görsel büyüklüğünü anlamsız biçimde değiştirir; bu kırık eksen denir. Veri aralığı 900 ile 1100 arasındaysa ve eksen 900'de başlatılırsa iki değer arasındaki gerçek fark 200 birimdir, ancak çubukların görünen yükseklik oranı 1100 / 900 = 1,22 olur. Yani yüzde 22'lik gerçek bir fark, sıfırdan başlayan bir eksende görüntülenemeyecek kadar küçüktür.

Doğru kademe seçimi, eksen üzerindeki dilim sayısıyla belirlenir. Eksen 0 ile 120 arasında kurulmuş ve altı eşit kademeye bölünmüşse bir kademe 120 / 6 = 20 birim olur. Kademe değeri okunabilir bir sayı olmalıdır: 7,3 gibi kademeler yerine 10, 20, 25 veya 50 gibi yuvarlak değerler seçilir. Çizgi grafikte dikey eksen kırılabilir, ancak kırım noktası kalın bir çizgiyle ve açıklama notuyla mutlaka gösterilmelidir; aksi hâlde grafik yanıltıcıdır.

5. Etiket, Veri Kaynağı ve Notlar

Her grafikte etiket zorunludur. Etiketler hem kategori adını hem de değeri okuyucuya göstermelidir; yalnız eksende kalmış değerler, okuyucudan tahmin yürütmesini ister. Etiket yoğunluğu da hesaba katılmalıdır: sekiz kategorili bir grafikte her etiket altı karakterden oluşuyorsa toplam etiket metni 8 × 6 = 48 karakter olur ve bu metin çizim alanına sığdırılmazsa okunurluğu bozar. Bu durumda etiketler kısaltılır, döndürülür ya da kısaltma karşılığı bir anahtar tabloyla verilir.

Grafiğin altında kaynak, tarih, birim ve gerekiyorsa not bulunmalıdır. Kısaltma kullanıldığında açıklaması verilmelidir. Veri belirli bir tarihte alınmışsa bu tarih yazılır; aksi hâlde okuyucu verinin güncel olduğunu varsayar. Not satırında ise kırık eksen kullanımı, tahminlerin ya da eksik verilerin varlığı açıklanır. Bu dört öğe olmadan yayımlanan bir grafik, veri kaynağını göstermeyen bir görselden ibaret kalır.

6. Renk, Doygunluk ve Erişilebilirlik

Grafikte renk bir bilgi aracıdır, süs değildir. Genel kural, ölçülen değerlerin tek bir nötr tonda, yalnızca vurgulanmak istenen öğenin renkli gösterilmesidir. Renk paleti bu yüzden çoğu zaman iki ya da üç renkten oluşur. Doygun renkler dikkat çeker; bu nedenle çok fazla doygun renk kullanıldığında hangi değerin önemli olduğu anlaşılamaz.

Renk körlüğü düşünülmelidir. Kırmızı ile yeşilin yan yana kullanılması, bazı görüntüleme biçimlerinde iki değeri birbirine karıştırır. Bu nedenle renk farkının yanına mutlaka etiket ya da desen eklenir. Ayrıca grafik, gri tonlama basıldığında da anlamını korumalıdır; gri tonlama denetimi, renk paletinin gerçekten taşıdığı bilgiyi ölçer. Baskı çözünürlüğü düşükse küçük çubuklar ve ince çizgiler kopar; minimum çizgi kalınlığı baskı ortamına göre seçilir.

7. Yanıltıcı Grafikler ve Etik Sınırlar

Grafik, veriyi sadeleştirirken gerçeği değiştirebilir. En yaygın yanıltıcı teknikler şunlardır: kırık eksen, oranı bozulmuş dilim, fazlasıyla süslü üç boyut, oran dışı yüzey alanı ve yuvarlatılmış eksen etiketleri. Dilim grafiğinde dilimlerin toplamı yüzde 100'ü aşmıyorsa görsel alan doğrudur; aşan bir dağılımda dilimlerin açıları gerçek değerleri yansıtmaz. Üç boyut efekt, paralel görünen çubukları farklı uzunlukta gösterdiği için ölçümü imkânsızlaştırır.

Bir başka tehlike de eksik bağlamdır. Gösterilen dönem, tam dönem değilse bu durum açıkça yazılmalıdır. Ölçek değiştirilmiş bir eksende kırım, okunabilir bir notla gösterilmelidir. Tasarımcı, grafikle anlatmak istediği gerçeği değil, verinin desteklediği gerçeği çizmelidir; bu, mesleksel etikin de özüdür.

8. Basit Örnek

Bir atölyede haftalık üretim dağılımı gösterilecektir. Üç sınıfın toplam üretimi 240 adettir ve birinci sınıf 96 adet üretmiştir. Birinci sınıfın payı 96 / 240 × 100 = 40 olarak bulunur. Dağılım grafiğinde dilimlerin açıları da bu oranla tutarlı olmalıdır. Kalan iki sınıfın payı toplam yüzde 60 olduğundan, bu iki dilim için de ayrı ayrı oran hesaplanır ve üç oranın toplamı 100'e eşit olacak biçimde yuvarlanır.

9. İleri Örnek

Bir kurumun beş yıllık veri seti çizilecektir. Her yıl için on iki değer bulunduğundan toplam veri noktası 5 × 12 = 60 olur. Değer aralığı 0 ile 120 arasındadır ve eksen altı eşit kademeye bölünecektir; kademe değeri 120 / 6 = 20 bulunur. Kısmi veri noktalarının yalnız bir bölümü bulunduğunda, bu eksik bölüm grafikte kesikli çizgiyle gösterilir ve kaç noktanın eksik olduğu not satırına yazılır. Beş yıl × on iki ay verisini tek bir çizgiyle göstermek okunabilir olsa da, çizgi kalınlığı ile çubuk genişliği gibi tasarım öğesi ölçüleri önceden belirlenmelidir.

10. Adım Adım Çözülmüş Örnek

Aşağıdaki senaryoda, 90 satırlık bir rapor tablosunun bilgi grafikle sunulması planlanmaktadır.

1. Adım 1: Okuma amacı belirlenir: karşılaştırma amacı vardır, bu nedenle çubuk grafik seçilir.
2. Adım 2: Sayısal eksenin sıfırdan başladığı denetlenir; eksen 0 ile 120 arasında kurulur.
3. Adım 3: Kademe sayısı belirlenir: altı kademe seçilir ve kademe değeri 120 / 6 = 20 olarak bulunur.
4. Adım 4: Etiket yoğunluğu denetlenir: dokuz kategori bulunduğundan etiketlerin sığdığı kontrol edilir, gerekirse kısaltma tablosu hazırlanır.
5. Adım 5: Veri kaynağı, tarih, birim ve eksik veri notu grafiğin altına yazılır.
6. Adım 6: Satır yüksekliği hesaplanır: 45 satırlık alanda 270 mm varsayılırsa 270 / 45 = 6 mm satır düşer ve etiketlerin sığdığı doğrulanır.
7. Adım 7: Kırık eksen ve üç boyut efekt kullanılmadığı denetlenir; yalnız bir değer renkle vurgulanır.

11. Kavram Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Sayısal ekseni sıfırdan başlatmamak: Kırık eksen, değerler arasındaki gerçek farkı görsel olarak şişirir. Çubuk grafikte eksen daima sıfırdan başlar.
• Dilimlerin toplamını 100'e tamamlamamak: Eksik pay diğer başlığıyla gösterilir; yoksa grafik eksik veri aktarır.
• Yüzde ile mutlak değeri birlikte vermemek: Küçük taban üzerinde büyük yüzde, olayın gerçek büyüklüğünü gizler. Değişim mutlaka sayısal değerle birlikte yazılır.
• Eksik veriyi sıfır saymak: Boş hücre sıfır değildir; grafikte boşluk bırakılır ve eksiklik notla belirtilir.
• Birimi yazmamak: Birimsiz bir değer yorumlanamaz. Eksen başlığı ya da alt notta birim mutlaka yer alır.
• Beşten fazla dilim kullanmak: Çok sayıda dilim okunmaz hâle gelir; sıralı çubuk grafik tercih edilir.
• Rengi bilgi yerine süs olarak kullanmak: Çok sayıda doygun renk, hangi değerin önemli olduğunu gizler. Genel ölçü nötr tonda bırakılır.
• Kırmızı ile yeşili ayırt edici saymak: Renk körlüğünde bu iki renk ayrışamaz. Etiket veya desen eklenmelidir.

Özet

Bilgi grafikleri, veriyi okuyucuya en hızlı karşılaştırılabilir biçimde sunar. Grafik türü verinin yapısına ve okuma amacına göre seçilir: karşılaştırmada çubuk, zaman içi değişimde çizgi, parça-bütün ilişkisinde dağılım grafiği kullanılır. Sayısal eksen çubuk grafikte sıfırdan başlar; kırık eksen ancak çizgi grafikte ve açıklama notuyla kullanılır. Kademe sayısı okunabilir bir değere bölünmelidir. Yüzde, toplama oranıdır ve mutlak değerle birlikte verilir. Her grafikte etiket, birim, veri kaynağı ve tarih bulunmalı; eksik veriler kesikli gösterilerek belirtilmelidir. Renk ve desen, veriyi ayırt etmeye yarar; süsleme amacı taşımaz.

Kendini Dene

Bu konunun öğrenme çıktısı, elindeki veri tablosunu tek başına uygun grafik türüne dönüştürebmen ve bu seçimini gerekçelendirebilmendir. Yedi maddelik bir kontrol listesi hazırla: okuma amacı, grafik türü, eksen başlangıcı, kademe değeri, etiket yoğunluğu, veri kaynağı ile tarih, gri tonlama denetimi. Her madde için tablondan bir kanıt göster ve kararını yaz. Toplam 20 puan üzerinden değerlendirilecek çalışmada her madde için 2 puan, gerekçe yazımı için 6 puan verilir.