9. SınıfCoğrafya

İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

İklim sistemini oluşturan bileşenleri tanıyarak aralarındaki etkileşimi açıklar.
Güneş enerjisinin gelen, yansıyan, soğurulan ve geri ışınan kısımlarını isı bütçesi çerçevesinde yorumlar.
Albedo kavramını açıklar ve yüzey özelliklerinin bu oranı nasıl etkilediğini belirtir.
Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış değişkenlerini birbirine bağlayan süreç zincirini kurar.
Sıcaklığı etkileyen enlem, yükseltilik, denizellik ve akıntı etkenlerini karşılaştırır.
Mutlak nem, bağıl nem, doygunluk nemi ve çiy noktası kavramlarını ilişkilendirerek hesap yapar.
İklim tiplerini doğal bitki örtüsü ve yaşam biçimiyle birlikte karşılaştırır.

İklim sistemi; atmosfer, hidrosfer, kryosfer ve litosferin birbirleriyle madde ve enerji alışverişidir.
Sistemin enerji kaynağı Güneştir; gelen enerjinin bir bölümü yansıma, bir bölümü soğurma yoluyla dengelenir.
Albedo, yüzeyin yansıtma oranıdır; kar örtüsü yüksek, koyu renkli kara yüzeyleri düşük albedo gösterir.
Geri ışınım, yeryüzünün soğurduğu enerjiyi uzun dalgalı ışın olarak yeniden yaymasıdır ve sıcaklığın korunmasını sağlar.
Sıcaklık farkı basınç farkını, basınç farkı rüzgârı, rüzgâr yağışın yatay dağılışını belirler; bu zincir kopmaz.
Kryosfer yalnızca soğuk anlamına gelmez; kar ve buz yüksek yansıtma gücüyle sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır.
Mutlak nem havanın taşıdığı su miktarı, bağıl nem ise doygunluğa yaklaşma oranıdır; ikisi farklı büyüklüklerdir.
İklim tipi; sıcaklık ortalamaları, yıllık yağış miktarı ve yağışın yıl içine dağılışı birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Enerji bütçesi: gelen ışık = yansıyan ışık + yeryüzünde soğurulan + atmosferde soğurulan
Albedo: yansıyan ışığın gelen ışığa oranı; Dünya için yaklaşık 0,3
Yükseltilik kuralı: her 100 m'de hava sıcaklığı yaklaşık 0,6 °C azalır
Bağıl nem = (mutlak nem ÷ doygunluk nemi) × 100
Mutlak nem: 1 m³ havadaki su buharı miktarı, birim g/m³
Rüzgâr yönü: yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru hava hareketi
Basınç dönüşümü: 760 mmHg = 1013 hPa; 1 mmHg = 1,333 hPa
Sıcaklık dönüşümü: K = °C + 273
Su bütçesi: yağış = buharlaşma + terleme + yüzey ve yeraltı akışı + birikim

İklim değişkenlerini birbirinden bağımsız saymak: Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış sürekli birbirini etkileyen bir zincirin halkalarıdır.
Albedoyu yalnızca ayna gibi düşünmek: Kar örtüsü ve su da yüksek oranda yansıtır, koyu renkli kara yüzeyleri ise daha çok ışık soğurur.
Mutlak nem ile bağıl nemi karıştırmak: Mutlak nem havanın taşıdığı su miktarı, bağıl nem ise doygunluğa yaklaşma oranıdır.
Yükseltiliğin etkisini yalnızca sıcaklığa sınırlamak: Yüksek kesimlerde sıcaklığın yanı sıra yağış miktarı da genellikle azalır.
Kryosferin yalnızca soğuk anlamına geldiğini düşünmek: Kar ve buz, yüksek yansıtma gücüyle sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatan bir bileşendir.
İklim tipini yalnızca sıcaklığa göre belirlemek: İklim sınıflandırmasında yıllık yağış miktarı ve yağış rejimi de birlikte değerlendirilir.

Değişkenler zincirini sırayla yaz: sıcaklık farkı, basınç farkı, rüzgâr, yağış; sıralamayı bozma.
Albedo sorularında yüzeyin rengini ve örtüsünü sor; kar ve su yüksek, koyu kara düşük albedo verir.
Bağıl nem hesabında mutlak nemi doygunluk nemine bölüp yüzde al; sıcaklığı ayrıca değerlendir.
İklim tipi sorularında önce sıcaklığı, sonra yağış miktarını, son olarak yağış rejimini değerlendir.
Yükseltiliğin etkisinde sıcaklık ve yağış birlikte düşün; yüksek kesimler soğuk ve kuraktır.
Kuraklık sorularında yağışı tek başına değil, buharlaşma ile karşılaştırarak yorumla.