9. SınıfBiyoloji
Canlıların Temel Bileşenleri: Organik ve İnorganik Maddeler — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Organik ve inorganik maddeleri ayırt eder ve örnekler verir.
- Suyun canlılar için taşıdığı görevleri açıklar.
- Mineral tuzların ve karbonhidratların işlevlerini karşılaştırır.
- Lipitlerin, proteinlerin ve nükleik asitlerin yapılarını açıklar.
- Vitaminleri, enzimleri ve pH kavramını yaşamla ilişkilendirir.
- Bileşiklerle ilgili sayısal hesaplamaları yaparak yorumlar.
Önemli noktalar
- Vücut kütlesinin büyük bölümünü su oluşturur; su oranı yaşa, türe ve vücut bölümüne göre değişir.
- Organik maddelerin ayırt edici özelliği karbon içermeleridir; su ve mineral tuzlar karbon içermediği için inorganiktir.
- Karbon dört kovalent bağ kurabildiği için zincir, halka ve dallanmış yapılar oluşturabilir.
- Suyun yüksek özgül ısısı, az miktarda suyla bile büyük ısı değişimlerinin sınırlanmasını sağlar.
- Karbonhidratların temel görevi enerji sağlamaktır; selüloz ve kitin gibi bazıları yapı görevi üstlenir.
- Fosfolipitler hücre zarının iki tabakasında dizilerek zarın bütünlüğünü ve seçiciliğini sağlar.
- Proteinler yalnızca yapı maddesi değildir; enzim, taşıma, savunma ve hareket görevleri de üstlenir.
- DNA'da adenin sayısı timin sayısına, guanin sayısı sitozin sayısına eşittir.
Formüller ve kurallar
- Vücut kütlesi dağılımı: su yaklaşık %60-70, proteinler %15-20, lipitler %10-15, mineral tuzlar %5-7
- Organik madde = karbon içerir (karbonhidrat, protein, lipit, nükleik asit); inorganik madde = karbon içermez (su, mineral tuz, gazlar)
- Nükleotit = fosfat + beş karbonlu şeker + azotlu organik baz
- DNA: deoksiriboz şekeri + timin bazı; RNA: riboz şekeri + urasil bazı
- Peptit bağı sayısı = amino asit sayısı - 1
- pH ölçeği: 0-6 asidik, 7 nötr, 8-14 bazik; insan kanının pH değeri yaklaşık 7,4
- Enzim: aktivasyon enerjisini düşürür, tepkimenin enerji sonucunu değiştirmez ve kendisi tüketilmez
- Vitaminler: yağda çözünen A, D, E, K; suda çözünen B grubu ve C
Sık yapılan hatalar
- Su ve mineral tuzları organik madde saymak: Organik maddeler karbon içerir; su ve mineral tuzlar karbon içermediği için inorganik maddeler grubunda yer alır.
- Vitaminlerin enerji verdiğini düşünmek: Vitaminler yapı maddesi de enerji kaynağı da değildir; hücresel faaliyetleri düzenleyen ve düşük miktarlarda gereken maddelerdir.
- Enzimlerin enerji sonucunu değiştirdiğini sanmak: Enzimler aktivasyon enerjisini düşürür ve tepkimeyi hızlandırır, ancak tepkimenin enerji sonucunu ve denge durumunu değiştirmez.
- Nişasta ile glikojenin yerini karıştırmak: Nişasta bitkilerde, glikojen ise hayvanlarda depo karbonhidratı olarak birikir; selüloz ise yapı görevi görür.
- Peptit bağı sayısını amino asit sayısına eşit saymak: Tek bir peptit zincirinde bağ sayısı, amino asit sayısından bir azdır; bağıntı böyle kurulur.
- RNA'da timin bulunduğunu düşünmek: RNA'da timin yerine urasil bazı bulunur; DNA ise deoksiriboz şekeri ve timin ile karakterizedir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Organik-inorganik ayrımında önce «karbon var mı?» diye sor; bu tek soru çoğu soruyu çözer.
- Atom sayısı sorularında formüldeki sayıları sırasıyla karbon, hidrojen ve oksijen için kullan.
- Peptit bağı sorularında bağıntıyı hatırla: bağ sayısı, amino asit sayısından bir azdır.
- Enzim sorularında «hız» ile «enerji sonucu» ayrımına dikkat; enzim yalnızca hızı değiştirir.
- Polisakkaritleri karıştırma: nişasta bitkide, glikojen hayvanda depo; selüloz duvar, kitin mantar ve böcek.
- Vitamin sorularında yağda çözünenler A, D, E, K; suda çözünenler B grubu ve C vitamini olarak hatırlanır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Canlıların Temel Bileşenleri: Organik ve İnorganik Maddeler konusunun çözümlü sorularını çöz.