9. SınıfBiyoloji
Kalıtımın Temel İlkeleri ve Genetik Çeşitlilik — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Kalıtım materyalinin hücredeki yerini ve taşıma yolunu açıklar.
- Gen, alel, genotip ve fenotip kavramlarını tanımlar.
- Çaprazlama yöntemini ve çaprazlama karesini kullanır.
- Monohibrit ve dihibrit çaprazlamalarda beklenen oranları hesaplar.
- Eş baskınlık ile eksik baskınlık arasındaki sonucu karşılaştırır.
- Genetik çeşitliliğin kaynaklarını örneklerle sıralar.
Önemli noktalar
- Kalıtım materyali deoksiribonükleik asittir ve adenin, timin, guanin, sitozin bazlarından oluşur.
- Adenin timinle, guanin sitozinle eşleşir; bu tamamlayıcılık kuralıdır.
- Gen kalıtım materyalinin bir bölümüdür; kromozom çok sayıda gen taşır.
- Alel, bir genin birbirinin yerine geçebilen sürümleridir.
- Genotip bireyin alel bileşimi, fenotip ise gözlenebilen özelliğidir.
- İki heterozigotun denek çaprazlamasında monohibrit fenotip oranı üçe bir, kontrol çaprazlamasında bire birdir.
- Dihibrit denek çaprazlamasında on altı kutu oluşur ve fenotip oranı dokuze üçe üçe bir çıkar.
- Eş baskınlıkta çekinik fenotip oluşmaz; eksik baskınlıkta heterozigot üçüncü bir fenotip gösterir.
- Genetik çeşitliliğin kaynakları mutasyon, döllenme ve mayozdaki parça değişimidir.
Formüller ve kurallar
- Genotip oranı (monohibrit denek çaprazlaması) = 1: 2: 1
- Fenotip oranı (tam baskınlık) = 3: 1
- Çekinik fenotip oranı = 1 ÷ 4 = 0,25 yani yüzde 25
- Fenotip oranı (dihibrit denek çaprazlaması) = 9: 3: 3: 1
- Fenotip oranı (eş baskınlık ve eksik baskınlık) = 1: 2: 1
- Kontrol çaprazlaması fenotip oranı = 1: 1
- Eşleşen baz çifti sayısı = Toplam baz çifti sayısı − Diğer eşleşen çift sayısı
- Eşleşen baz çifti hesabı örneği: 500 − 180 = 320 baz çifti
- Kendiliğinden değişim oranı = Değişim gösteren birey sayısı ÷ Toplam birey sayısı
Sık yapılan hatalar
- Hata: Genotip ile fenotipin aynı şey olduğunu düşünmek: Genotip alel bileşimidir, fenotip gözlenebilen özelliktir. Doğrusu, bir fenotip birden çok genotiple ortaya çıkabilir.
- Hata: Baskın özelliğin daha güçlü olduğunu düşünmek: Baskınlık ifade edilme sıklığıdır, güç ya da büyüklük değildir. Doğrusu, baskın alel çekinik alelin etkisini örter.
- Hata: Her çaprazlamada üçe bir oranının çıkacağını düşünmek: Üçe bir oranı yalnız iki heterozigotun denek çaprazlamasında görülür. Doğrusu, kontrol çaprazilamasında oran bir e bir olur.
- Hata: Eş baskınlıkta da çekinik fenotip oluştuğunu düşünmek: Eş baskınlıkta çekinik bir fenotip oluşmaz. Doğrusu, genotip oranı ile fenotip oranı birbirinden ayrılır.
- Hata: Genin kromozomun kendisi olduğunu düşünmek: Gen kalıtım materyalinin bir bölümüdür ve kromozom üzerinde yer alır. Doğrusu, bir kromozom çok sayıda gen taşır.
- Hata: Mutasyonların seyrek olduğu için genetik çeşitliliğin önemsiz olduğunu düşünmek: Kalıtım materyali çok büyüktür ve mutasyonlar toplamda çok sayıda yeni alel oluşturur. Doğrusu, döllenme ve parça değişimi çeşitliliği daha da büyütür.
- Hata: Kalıtım materyalinin yalnız çekirdekte bulunduğunu düşünmek: Mitokondri ve kloroplastların kendi kalıtım materyali vardır ve bu materyal anneden gelir. Doğrusu, sitoplazmada da kalıtım materyali bulunur.
- Hata: Bağımsız dağılımın her koşulda geçerli olduğunu düşünmek: Bağımsız dağılım, ilgili genlerin ayrı kromozomlarda bulunmasını gerektirir. Doğrusu, aynı kromozomdaki genler birlikte aktarılabilir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Genotip oranı ile fenotip oranını ayrı iki satır olarak yaz; karıştırmak en sık yapılan hatadır.
- Çaprazlama karesinde her kutunun aynı ağırlıkta olduğunu kabul et; kutu sayısını sayarak oranı çıkar.
- Baskın aleli harf ile, çekinik aleli aynı harfin küçük hâliyle yaz; yazım standardı sorularda tanımlıdır.
- Eş baskınlıkta oranların bire iki bire bir olmasının nedenini, çekinik fenotip oluşmadığı için açıkla.
- Cinsiyete bağlı kalıtımda erkek bireyde ilgili genin tek kopya olduğunu hatırla; bu yüzden özellik daha kolay ortaya çıkar.
- DNA baz eşleşmesi sorularında toplam baz çifti ile toplam baz sayısını karıştırma; baz çifti sayısının yarısı baz sayısıdır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Kalıtımın Temel İlkeleri ve Genetik Çeşitlilik konusunun çözümlü sorularını çöz.