Tür, Cins ve Türden Yukarı Sınıflandırma Birimleri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Tür, Cins ve Türden Yukarı Sınıflandırma Birimleri konusunu yapı ve görev mantığıyla ele alacağız. Canlıda neden bu şekilde kurgulandığını sormak, ezberi kalıcı kılar.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Tür ve cins kavramlarını tanımlar, aralarındaki farkı açıklar.
• Kazanım 2: Türden âleme doğru sınıflandırma birimlerini sırayla sıralar.
• Kazanım 3: Bilimsel adların yazım kurallarını uygun biçimde uygular.
• Kazanım 4: Tür ölçütünü verimli döl verme durumuyla ilişkilendirir.
• Kazanım 5: Verilen bir bilimsel adın hangi basamaklara ait olduğunu belirler.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Sınıflandırmada Kullanılan Ölçütler ve Sınıflandırma Basamakları başlığıdır. Sınıflandırmada Kullanılan Ölçütler ve Sınıflandırma Basamakları konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Sınıflandırmada Kullanılan Ölçütler ve Sınıflandırma Basamakları — bağlantı: bu derste yeniden karşımıza çıkacak konu.
• Canlı Alemleri — ön bilgi: bu başlıktaki tanımları hatırlamamız gerekiyor.

Tür Kavramı

Sınıflandırmanın en küçük birimi olan tür, aynı tür adını taşıyan ve kendi aralarında verimli döl verebilen bireylerden oluşan bir topluluğun adıdır. Verimli döl verebilmek, yavruların da üreyebilir ve gelişebilir olması demektir. Buna karşılık iki farklı türün bireyleri çiftleşse bile yavrular genellikle verimsizdir. Bu ölçüt, tür kavramının çekirdeğini oluşturur.

Tür kavramının güçlü olmasına rağmen her canlı grubuna aynı biçimde uygulanamaz. Eşeyli üremeyen canlılarda döl kendiliğinden oluştuğu için tür sınırı belirlemede bu ölçüt işe yaramaz. Bu nedenle bilim insanları başka ölçütlerden de yararlanır.

Cins Kavramı

Cins, birbirine çok yakın türlerin bir araya getirildiği dardır. Aynı cins içinde birden fazla tür bulunabilir. İnsanın bilimsel adı olan Homo sapiens ifadesinde Homo cins adı, sapiens ise tür adıdır. Cins adı tek kelime olup büyük harfle, tür adı ise küçük harfle başlar ve adlar birlikte okunur.

Cins basamağı, türden hemen sonra gelir. Bu nedenle bir canlının hangi türe ait olduğu bilinince, o türün hangi cins altında toplandığı da kolayca bulunur. Aynı cinsten iki canlı mutlaka aynı türde olmak zorunda değildir.

Türden Yukarı Sınıflandırma Birimleri

Türün üstünde sırasıyla cins, familya, takım, sınıf, şube ve âlem bulunur. Bu birimlerin kapsamı yukarı doğru çıkıldıkça genişler, benzerlik derecesi ise azalır. Aile adları -aseae, takım adları -ales, sınıf adları -opsida son ekiyle adlandırılır. Bu son ekler, basamağın türünü yazıyla da belirginleştirir.

Bilimsel Adların Yazım Kuralları

Bir bilimsel ad iki kelimeden oluşur: cins adı ve tür adı. Cins adı büyük harfle başlar ve tek kelimedir. Tür adı küçük harfle başlar, tek kelimedir ve birden fazla kelimeden oluşamaz. Adlar italik ya da altı çizili biçimde yazılır.

• Cins adı büyük, tür adı küçük harfle başlar; bu kural her iki kelime için de geçerlidir.
• Adlar Latinceden gelir ve bütün ülkelerde aynı biçimde kullanılır.
• İki kelimelik bir ad, cins ve tür olarak iki basamağı birlikte gösterdiği için tür adı olarak kullanılamaz.

Bu kuralların amacı, her canlıya tek ve ayırt edici bir ad vermektir. Böylece aynı ad iki farklı türde kullanılmaz ve araştırmacılar arasında iletişim kolaylaşır. Adlandırmada büyük harf, küçük harf ve italik yazım gibi ayrıntılar gözden kaçırıldığında ad yanlış yazılmış sayılır.

Özet

Tür, kendi aralarında verimli döl verebilen bireylerden oluşan en küçük sınıflandırma birimidir. Cins, birbirine çok yakın türleri kapsayan dardır ve türün hemen üstünde yer alır. Türün üstünde sırasıyla familya, takım, sınıf, şube ve âlem bulunur. Bilimsel adlar cins ve tür olmak üzere iki kelimeden oluşur; cins adı büyük, tür adı küçük harfle başlar.

Sınav Odaklı Notlar

Sınavlarda bu konu; tür ölçütü, basamak sıralaması, yazım kuralları ve verilen bir adın hangi basamaklara ait olduğu biçiminde sorulur. Şıktaki verimli döl verme ifadesi doğrudan türü işaret eder. Aile adları -aseae, takım adları -ales, sınıf adları -opsida son ekiniyle biter.

• Aynı cinsten iki canlı farklı türlerden olabilir.
• Aynı aileden iki canlı farklı cinslerde yer alabilir.
• Bir adın büyük harfle başlayan bölümü cinsi, küçük harfle başlayan bölümü türü gösterir.

Sık Yapılan Hatalar

Hata 1: Tür adının büyük harfle yazılması. Tür adı her zaman küçük harfle başlar; büyük harf kuralı yalnızca cins adı için geçerlidir.

Hata 2: Cins ile türün yer değiştirilmesi. Geniş anlamlı olan cins adı önce, dar anlamlı olan tür adı sonra yazılır.

Hata 3: Aynı cinste olmanın aynı tür olması sanılması. Cins birden fazla türü kapsayabildiği için aynı cinsten iki canlı farklı türde olabilir.

Örnek Soru ve Çözümü

Soru: Bilimsel adı Homo sapiens olan bir canlı için cins adı, tür adı ve ait olduğu basamak sırası nedir?

Çözüm: İlk kelime olan Homo büyük harfle başladığı için cins adıdır. İkinci kelime olan sapiens küçük harfle başladığı için tür adıdır. Bu canlı türden âleme doğru sıralandığında tür, cins, familya, takım, sınıf, şube ve âlem sırasını izler.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Tür, Cins ve Türden Yukarı Sınıflandırma Birimleri bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Tür ve cins kavramlarını tanımlayarak aralarındaki farkı açıklayınız; bir canlının türden âleme doğru sıralanışını yazarak her basamağın kapsamını örneklerle destekleyiniz.

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Türden âleme yükselirken cins, familya, takım, sınıf, şube, âlem sırasını ezberleyin.
• Bilimsel adı ilk kelimeden sonra okumayı deneyin; ilk bölüm cins adıdır.
• Son ekleri -aseae, -ales ve -opsida olarak ayrı ayrı not edin.
• Tür ölçütünü verimli döl verme olayıyla birlikte öğrenin.
• Aynı cins ile aynı türün farkını canlı örnekleriyle pekiştirin.
• Adları okurken önce cins sonra tür söylenmeye dikkat edin.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Cins ve Tür Adı

Soru: Bilimsel adı Canis lupus olan canlının cins adı ve tür adı hangisidir?

1. Adım 1: İki kelimelik bilimsel adı ilk ve ikinci kelimeye ayırın.
2. Adım 2: Büyük harfle başlayan bölümün cins adı olduğunu hatırlayın.
3. Adım 3: Bu adda büyük harfle başlayan bölüm Canis olarak okunur.
4. Adım 4: Küçük harfle başlayan ikinci kelimenin tür adı olduğunu belirleyin.

Cevap: Cins adı Canis, tür adı lupus olur.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Basamak Sıralaması

Soru: Bir canlı türünün ait olduğu cins, familya ve takım sırasıyla nedir?

1. Adım 1: Sıralamanın türden âleme doğru gittiğini hatırlayın.
2. Adım 2: Türün hemen üstündeki basamağın cins olduğunu yazın.
3. Adım 3: Cinsin üstünde sırasıyla ailenin ve takımın geldiğini ekleyin.
4. Adım 4: Üç basamağı bir arada sıralayıp doğrulayın.

Cevap: Sıralama cins, familya ve takım biçimindedir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Tür adının büyük harfle yazılması: Tür adı her zaman küçük harfle başlar; büyük harf kuralı yalnızca cins adı için geçerlidir.
• Cins ile türün yer değiştirilmesi: Geniş anlamlı olan cins adı önce, dar anlamlı olan tür adı sonra yazılır.
• Aynı cinste olmanın aynı tür sayılması: Cins birden fazla türü kapsayabildiği için aynı cinsten iki canlı farklı türde olabilir.
• Tür adının iki kelimelik yazılması: İki kelimelik bir ad cins ve türü birlikte gösterdiği için tür adı olarak kullanılamaz.
• Son eklerin karıştırılması: Aile adları -aseae, takım adları -ales, sınıf adları -opsida son ekiyle adlandırılır.
• Tür kavramının her grupta aynı geçerli olduğunun sanılması: Eşeyli üreme olmayan canlılarda verimli döl ölçütü işe yaramaz.

Özet

Kısaca: Tür, kendi aralarında verimli döl verebilen bireylerden oluşan en küçük sınıflandırma birimidir.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Tür, kendi aralarında verimli döl verebilen bireylerden oluşur.
• Cins, birbirine çok yakın türleri kapsayan dar bir gruptur.
• Türün hemen üstündeki basamak cins basamağıdır.
• Cins adı tek kelime olup büyük harfle başlar.
• Tür adı tek kelime olup küçük harfle başlar.
• Aile adları -aseae, takım adları -ales son ekiyle biter.
• Aynı cinsten iki canlı farklı türlerden olabilir.
• Bilimsel adlar uluslararası geçerliliğe sahiptir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Bir canlının üst basamaklarda yer aldığını gösteren durum nedir? (Şıklar: Kendi cinsinin dışına çıkmış olması · Çok sayıda canlıyla aynı grupta toplanması · Hiçbir benzerlik taşımaması · Aynı türde olduğunun anlaşılması)
2. Sınıflandırmada türün hemen üstünde yer alan birim hangisidir? (Şıklar: Familya · Takım · Şube · Cins)
3. Tür, sınıflandırmanın hangi özelliğiyle tanımlanır? (Şıklar: En çok birey içermesiyle · Kendi aralarında verimli döl verebilmeleriyle · Aynı ortamda yaşamalarıyla · Aynı renge sahip olmalarıyla)

Cevap anahtarı: 1) Çok sayıda canlıyla aynı grupta toplanması — Üst basamaklar geniş gruplardır; canlının çok sayıda canlıyla aynı grupta toplanması geniş bir gruba yerleştiğini gösterir.

2) Cins — Daralan sıralamada türün hemen üstünde cins bulunur; cins, birden fazla yakın türü kapsayan üst basamaktır.

3) Kendi aralarında verimli döl verebilmeleriyle — Tür, bireylerin kendi aralarında verimli döl verebilmesiyle tanımlanır; birey sayısı, yaşam yeri ve renk tür ölçütü değildir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Hücre Bölünmesine Giriş: Mitoz ve Mayoz — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Hücre Bölünmesine Giriş: Mitoz ve Mayoz – Uygulama ve Değerlendirme — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Hücre Döngüsü ve Mitoz Bölünmenin Evreleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Mayoz Bölünme ve Kromozom Sayılarındaki Değişim — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Tür, Cins ve Türden Yukarı Sınıflandırma Birimleri konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Tür ve cins kavramlarını tanımlayarak aralarındaki farkı açıklayınız; bir canlının türden âleme doğru sıralanışını yazarak her basamağın kapsamını örneklerle destekleyiniz. (20 puan)
• Bilimsel adların yazım kurallarını sıralayarak yazınız; kurallara uymayan üç örnek ad verip her birindeki hatayı açıklayınız. (20 puan)
• Bir canlının ait olduğu âlem, sınıf, takım ve cins biliniyor. Bu bilgilerden yararlanarak eksik kalan basamakları bulunuz ve bulduğunuz sonucu gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)