8. SınıfTürkçe
Söz Dizimi: Şart Cümlesi, Bağlaçlı ve Sıralı Cümleler — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Cümlenin ögelerini bulma yöntemini uygulayabilir.
- Öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleleri ayırt edebilir.
- Şart cümlelerinin dört hâlini tanıyıp cümlede bulabilir.
- Bağlaçlı ve sıralı cümleleri birbirinden ayırt edebilir.
- Sözdizimi düzlemlerini örneklerle gösterebilir.
Önemli noktalar
- Özne ve yüklem cümlede zorunlu ögelerdir; nesne ise yalnızca geçişli fiillerde bulunur.
- Öznesiz yükleme sahip cümlede özne yok değildir; yalnızca yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir.
- Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz, özne ve yüklem aynıdır ve cümleler virgülle ayrılır.
- Birleşik cümlede bir yan cümlecik diğerinin öznesi ya da yüklemi olur; Gelen kişi müdürümüz buna örnektir.
- ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçları öznesi ve yüklemi aynı cümlelerde kullanılır.
- Ögeleri farklı olup anlamları bütünleyen cümleler bağlaçla değil virgülle bağlanır.
Formüller ve kurallar
- Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; nesne geçişli fiillerde bulunur
- Dolaylı tümleç: bulunma, ayrılma, yönelme, kaynaklık (-e, -de, -den ekleriyle)
- Zarftan tümleci: zaman, yer, yön, durum, miktar bilgisi taşır
- Öge bulma yöntemi: yüklem → 'kim?' → özne; 'neyi, kimi, hangisini?' → nesne
- Öznel-nesnel yükleme: özne nesneyi kendi kontrolü altındadır (ödevlerini yazdılar)
- Edilgen yükleme: özne tasarruf yapmaz (ödevler yazıldı); öznesiz yükleme: özne yüklemde verilir (mektup yazılmış)
- Şart cümlesi dört hâli: gerekirdi · gerekiyordu · gerekecek · gerekir
- Öznesi ve yüklemi aynı bağlaçlı cümle: ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile
- Öznesi ya da yüklemi farklı bağlaçlı cümle: çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki, üzere
- Dört düzlem: sözcükler arası · sözcük öbekleri arası · öbek-cümle arası · cümle-cümle arası
Sık yapılan hatalar
- Öznesiz yükleme sahip cümlede öznenin hiç bulunmadığını düşünmek: özne yüklemin içindedir.
- Sıralı cümlede bağlaç bulunduğunu varsaymak: sıralı cümlede bağlaç yoktur.
- çünkü bağlacını öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümlede kullanmak: çünkü, farklı olanlarda kullanılır.
- Şart cümlesini tek hâlle sınırlamak: dört hâli vardır ve gereklilik biçimindeki zamanlarla adlandırılır.
- Birleşik cümle ile sıralı cümleyi karıştırmak: birleşikte yan cümlecik özne ya da yüklem olur.
Hızlı tekrar ipuçları
- Cümle ögelerini bulurken önce yüklemi tespit et, sonra özne ve nesne sorularını sor.
- Özne bulunduğunda bunun yüklemden önce gelip gelmediğine bak; gelmiyorsa öznesiz yükleme düşün.
- Sıralı cümle ile bağlaçlı cümleyi ayırt etmek için önce bağlaç olup olmadığına bak.
- Şart cümlesi sorularında gereklilik ekininin zamanını incele; gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek, gerekir.
- Düzlem sorularında önce örneğin kaç sözcükten oluştuğunu say, sonra düzlem türünü seç.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Söz Dizimi: Şart Cümlesi, Bağlaçlı ve Sıralı Cümleler konusunun çözümlü sorularını çöz.