8. SınıfTürkçe
Eylem Çekimi, Kip ve Çatı Ekleri — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Fiil tabanını ve çatı ekini tanıyabilir.
- Düzenli ve düzensiz fiili çekim örnekleriyle ayırt edebilir.
- Kip ve çatı eklerini türlerine göre sınıflandırabilir.
- Basit, bileşik ve birleşik fiil türlerini örneklerle ayırt edebilir.
- Fiil tabanını dört adımda tespit edebilir.
Önemli noktalar
- Fiil tabanında çatı yoktur; çatı eki eklendiğinde ortaya çıkan kişi ve zaman anlamıdır.
- Düzenli fiilde taban korunur, düzensiz fiilde gövdede ses değişimi olur; sev-di → sev, git-ti → git.
- Tabanı bulmak için düşürülen ek -dık, -dı, -du, -dü'dür; bu yöntem tüm fiillerde aynı biçimde uygulanır.
- Bileşik fiilde yapımda değişiklik olmaz, birleşik fiilde iki sözcük kalıplaşarak anlam kazanır.
- Edilgen çatıda asıl özneyi yapan değildir; öznenin nesne üzerinde tasarrufu yoktur.
- Dörtlü gruplarda yer alan fiiller anlamda birlik gösterir: almak-gitmek, vermek-göndermek, kılmak-etmek, bulmak-bulunmak, yaşamak-ölmek.
Formüller ve kurallar
- Fiil tabanı = çatısız + kişisiz + zamansız hâl (gel-, git-)
- Çatı eki = fiildeki kişi ve zaman bilgisini taşıyan ek
- Düzenli fiil: çatımda temel fiil bozulmaz (seviyor); düzensiz fiil: bozulur (gidiyor)
- Fiil tabanı bulma yöntemi: fiilden -dık/-dı/-du/-dü düşür (gör-dük → gör, git-ti → git)
- İsim-fiil eki: -mak/-mek · Ortaç (ad-fiil) eki: -dık/-duk/-tık/-tük varyantları
- Olumsuzluk -ma/-me · Uyarım -sın/-sin/-sun/-sün · Gereklilik -meli/-mali/-müli · Olasılık -abilir/-ebilir
- Edilgen çatı eki: -ıl/-il/-ul/-ül · Abdal hâl ekleri: -sız/-siz/-suz/-süz
- Edilgen çatı: -dır/-dir/-dur/-dür ve -mış/-miş/-muş/-müş ekleriyle kurulur, asıl özneyi yapan değildir
- Fiil türleri: basit (geldi) · bileşik (gidip gelmek) · birleşik (hesap yapmak)
- Dörtlü gruplar: anlamda birlik + yapımda ayrılık
Sık yapılan hatalar
- Fiil tabanını çatısız, kişisiz ve zamansız olarak tanımlamayı unutmak: tanımın üç öğesi de zorunludur.
- Düzenli fiil ile düzensiz fiili tabanın aynı olup olmadığına göre ayırmak: ölçüt çekimdeki bozulmadır.
- Tabanı bulurken -mek yerine -dık, -dı, -du, -dü ekini düşürmek: yanlış ek seçilir.
- Bileşik fiili birleşik fiille aynı saymak: gidip gelmek ile hesap yapmak farklı gruplardadır.
- Dörtlü gruplarda anlamda birlik olduğunu gözden kaçırmak: grup yalnızca yapımda değil, anlamda da birlik taşır.
Hızlı tekrar ipuçları
- Fiilin tabanını bulurken önce geçmiş zamanlı çekime bak; -dık, -dı, -du, -dü eki her fiilde aynı yerde durur.
- Düzenliliği denetlemek için aynı fiilin şimdiki zaman çekimini yaz ve tabanla karşılaştır.
- Kip eklerini eklenme yerine göre değil işlevine göre sınıflandır; olumsuzluk, gereklilik ve olasılık farklı işlevlerdir.
- Fiil türlerini ayırt ederken önce kök sayısına, sonra kalıplaşma durumuna bak.
- Dörtlü grupları ikişerli hâlde ezberle; almak-gitmek ve kılmak-etmek gibi çiftler kolay hatırlanır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Eylem Çekimi, Kip ve Çatı Ekleri konusunun çözümlü sorularını çöz.