Demokrasi, İnsan Hakları ve Küresel Sorunlar

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Demokrasi, İnsan Hakları ve Küresel Sorunlar başlığında sosyal bilgilerin dilini öğreneceğiz: kavramı tanımak, örneğini görmek ve sonucunu tartışmak.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Demokrasinin temel ilkelerini açıklar.
• Kazanım 2: Hak ile özgürlük kavramlarını karşılaştırır.
• Kazanım 3: Temel hakları gruplarına göre sınıflandırır.
• Kazanım 4: Başlıca uluslararası insan hakları belgelerini tanır.
• Kazanım 5: Küresel sorunları tanımlar ve çözüm yolları önerir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konu, Türkiye'de Nüfus, Yerleşme ve Ekonomi başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.

• Türkiye'de Nüfus, Yerleşme ve Ekonomi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Atatürk İlkeleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Demokrasi ve Temel İlkeleri

Demokrasi, egemenliğin millete ait olduğu ve yöneticilerin halk tarafından belirlendiği yönetim biçimidir. Bir ülkenin demokratik olması için yalnızca seçim yapılması yetmez; çoğulculuk (farklı görüşlerin özgürce temsili), katılım (halkın kararlara katılması), hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı (yasama, yürütme ve yargı birbirinden bağımsızdır), seçim özgürlüğü ve insan haklarına saygı gibi ilkeler birlikte çalışmalıdır. Demokrasinin en önemli güvencesi, temsilcilerin belirli aralıklarla halkın oyuna sunulması ve çoğunluğun azınlığın haklarını gözetmesidir.

Haklar ve Özgürlükler

Hak, bireyin yasalarla korunan talebidir; özgürlük ise devletin ve başkalarının müdahalesine karşı bireye tanınan alan anlamına gelir. Temel haklar dört grupta toplanabilir: kişi hakları (yaşama, özel hayat, din ve vicdan özgürlüğü), mal varlığı hakları (mülkiyet, miras), sosyal ve ekonomik haklar (eğitim, sağlık, çalışma, dinlenme) ve siyasi haklar (seçme, seçilme, dernek kurma, düşünceyi açıklama). Haklar kullanılırken başkalarının hakları da sınırlayıcıdır; hiçbir hak sınırsız değildir.

İnsan Haklarının Korunması

İnsan hakları evrensel, doğuştan ve kişiye bağlıdır. Uluslararası alanda BM Evrensel İnsan Hakları Bildirisi 10 Aralık 1948'de kabul edilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 4 Kasım 1950'de imzalanmış, Türkiye bu sözleşmeyi 1954'te kabul etmiştir. BM Çocuk Hakları Sözleşmesi 20 Kasım 1989'da kabul edilmiştir. Yurt içinde haklar anayasa, kanunlar, bağımsız yargı, basın ve sivil toplum örgütleri tarafından korunur; ihlâl hâlinde birey yargıya başvurabilir.

Küresel Sorunlar

Küresel sorunlar sınır tanımayan, tüm insanlığı ilgilendiren sorunlardır. Başlıcaları yoksulluk ve açlık, terörizm ve savaşlar, göç ve mültecilik, iklim değişikliği ve küresel ısınma, salgın hastalıklar, su kaynaklarının azalması ve terörtür. Bu sorunların ortak özelliği, tek bir ülkenin çabasıyla çözülememeleridir. Dolayısıyla çözümün yolu uluslararası iş birliği, adil paylaşım, eğitim ve sürdürülebilir kalkınma politikalarıdır. Örneğin sera gazı salımını azaltmak için ülkeler ortak taahhütlerde bulunmak zorundadır.

Adım Adım Yöntem: Hak Grubunu Belirleme

Bir hakkın hangi grupta olduğunu bulmak için tek soru yeterlidir: hak, seçimle ve siyasi katılımla mı ilgilidir, yoksa günlük yaşamın ihtiyaçlarıyla mı? Seçme ve seçilme siyasidir; eğitim ve sağlık sosyaldir; miras ve mülkiyet mal varlığıdır. Bu sıralama, karma sorularda hızlı ve doğru sonuç verir.

Sınav Odaklı Kritik Bilgiler

Sınavlarda en sık demokrasi ilkeleri, hak grupları ve küresel sorun eşleştirmeleri sorulur. Demokrasinin seçimden ibaret olmadığını, hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığının demokrasinin temeli olduğunu unutmamak gerekir. Ayrıca insan haklarının doğuştan ve evrensel olduğu, küresel sorunların ise ancak uluslararası iş birliğiyle aşılabileceği altı çizilen noktalardır.

Günlük hayattan bir uygulama

Öğrenilen bilgi ancak bir işe yaradığında yerinde kalır. Demokrasi, İnsan Hakları ve Küresel Sorunlar konusunu günlük hayattan bir durumla birleştirelim; soruyu çözerken her adımın hangi kurala dayandığını söylemeye çalışın.

Uygulama sorusu: Kişi, mal varlığı, sosyal-ekonomik ve siyasi haklar gruplarını tanımlayıp her gruptan ikişer örnek hak yazınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar

• Demokrasi ilkelerini altı kelimeyle ezberle: egemenlik, seçim, çoğulculuk, katılım, hukuk, kuvvetler ayrılığı.
• Hak grubu sorularında tersten git: seçimle ilgiliyse siyasi, hizmetle ilgiliyse sosyal-ekonomik, mal ile ilgiliyse mal varlığı.
• Uluslararası belgelerin tarihlerini sıraya diz: 1948 bildiri, 1950 Avrupa Sözleşmesi, 1989 Çocuk Hakları.
• Küresel sorun sorularında önce 'tek ülke çözebilir mi?' diye sor; hayır ise cevap uluslararası iş birliğidir.
• Sınavda 'en doğru' ifadeyi bulmak için aşırı iddialı seçenekleri ele: 'yalnızca', 'her zaman', 'hiçbir koşulda' geçen şıklar genellikle yanlıştır.

Örnekleri adım adım çözelim

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Demokrasi İlkesini Bulma

Soru: Yasama, yürütme ve yargı organlarının birbirinden bağımsız olması hangi demokrasi ilkesidir?

1. Adım 1: İfade devletin yetki dağılımıyla ilgilidir.
2. Adım 2: Yetkilerin tek elde toplanmaması demokrasinin temel şartıdır.
3. Adım 3: Bu durum kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ifade edilir.

Cevap: Kuvvetler ayrılığı

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Hak Grubunu Belirleme

Soru: Eğitim alma hakkı hangi hak grubunda yer alır? Gerekçesini yazınız.

1. Adım 1: Eğitim, bireyin günlük yaşam ve gelişme ihtiyacını karşılar.
2. Adım 2: Seçimle siyasi katılıma değil, hizmete ilişkindir.
3. Adım 3: Bu nedenle sosyal ve ekonomik haklar grubundadır.

Cevap: Sosyal ve ekonomik haklar grubu

Kavramları birbirinden ayırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Bu dersten çıkan kurallar

Kuralları tek yerde görmek, karışık gelen bilgileri düzene sokar. Aşağıdaki tablo bu konuda geçen kural ve ölçüleri içerir.

Sık yapılan hatalar ve nedenleri

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Demokrasiyi yalnızca seçimden ibaret sanmak: Hukukun üstünlüğü, çoğulculuk, katılım ve kuvvetler ayrılığı olmadan seçim demokrasiyi sağlamaz.
• Hakları sınırsız sanmak: Haklar kullanılırken başkalarının hakları ve kamu düzeni de gözetilir; hiçbir hak mutlak değildir.
• Eğitim hakkını siyasi hak saymak: Seçme ve seçilme siyasidir; eğitim ve sağlık sosyal ve ekonomik haklardır.
• Küresel sorunları yalnızca yerel çözebileceğini sanmak: Terör, göç ve iklim değişikliği gibi sorunlar sınırları aşar, uluslararası iş birliği gerektirir.
• İnsan haklarının sonradan verildiğini düşünmek: İnsan hakları doğuştan ve evrenseldir; devlet bunları tanır ve korur, vermez.

Özet

Kısaca: Demokrasi, egemenliğin halkta olduğu ve yöneticilerin seçimle belirlendiği yönetimdir; hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı ve katılım vazgeçilmez ilkelerdir. Haklar kişi, mal varlığı, sosyal-ekonomik ve siyasi olmak üzere gruplara ayrılır ve uluslararası belgelerle korunur. Yoksulluk, terör, göç ve iklim değişikliği gibi küresel sorunlar ancak uluslararası iş birliğiyle aşılabilir.

Kısaca bu derste öğrendiklerimizi toparlayalım:

• Demokraside egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir ve bu durum seçimlerle görünür hâle gelir.
• Hukukun üstünlüğü ve kuvvetler ayrılığı, demokrasinin vazgeçilmez ilkeleridir.
• İnsan hakları doğuştan, evrenseldir ve kişiyle birlikte var olur.
• Seçme ve seçilme hakkı siyasi haklar grubunda yer alır.
• Eğitim ve sağlık hakları sosyal ve ekonomik haklar grubundadır.
• Küresel sorunlar tek ülkenin çabasıyla değil, uluslararası iş birliğiyle aşılabilir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Türkiye'nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni kabul ettiği yıl hangisidir? (Şıklar: 1948 · 1950 · 1954 · 1989)
2. Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel ilkelerinden biridir? (8. sınıf)? (Şıklar: Kuvvetler ayrılığı · Tek parti yönetimi · Seçim yasağı · Basın sansürü)
3. Demokraside egemenlik kime aittir? (8. sınıf) (Şıklar: Padişaha · Orduya · Halka · Yargıtay'a)

Cevap anahtarı: 1) 1954 — Sözleşme 4 Kasım 1950'de imzalanmış, Türkiye ise sözleşmeyi 1954 yılında kabul ederek denetim mekanizmasına katılmıştır.

2) Kuvvetler ayrılığı — Yasama, yürütme ve yargının birbirinden bağımsız olması anlamına gelen kuvvetler ayrılığı, demokrasinin temel ilkelerindendir.

3) Halka — Demokraside egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir; halk yöneticilerini seçimle belirler.

Bu dersten sonra neler var?

Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:

• Mustafa Kemal'in Kişilik Özellikleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Mustafa Kemal'in Hayatı — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Demokrasi, İnsan Hakları ve Küresel Sorunlar konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Kişi, mal varlığı, sosyal-ekonomik ve siyasi haklar gruplarını tanımlayıp her gruptan ikişer örnek hak yazınız. (15 puan)
• Ülkenizde bir küresel soruna (küresel ısınma, terörizm ya da göç) karşı alınabilecek önlemleri bireysel, ulusal ve uluslararası düzeyde olmak üzere üç başlık altında yazınız. (10 puan)
• Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nde yer alan beş temel hakkı seçerek bu hakların hangi hak grubunda olduğunu belirleyiniz. Ardından günümüzde karşılaşılan üç küresel sorunu yazıp bu sorunlara çözüm… (30 puan)
• İnsan haklarının gruplarını örneklerle açıklayınız? (10 puan)